Medvedev neemt een kijkje in de metro

Vanaf zijn Kremlinberg daalde president Dmitri Medvedev gisteren eens naar beneden om zich tussen het gewone volk te begeven. In de metro welteverstaan. Hij kwam eens kijken hoe het met de veiligheid staat in het meest gebruikte transportmiddel van Moskou, zo'n negen miljoen passagiers per dag. Hij had daarvoor het metrostation Ochotni Rjad uitgekozen. Het station meest dichtbij het Kremlin en ook populair vanwege het Rode Plein en een winkelcentrum.
Geschrokken door de aanslag van maandag op vliegveld Domodedovo, 35 doden, vroeg hij zich plotseling af hoe het met de veiligheid staat in de metro. Nog geen jaar nadat daar afgelopen maart twee bommen ontploften: 40 doden.
Na die aanslagen in maart zou Ochotni Rjad een proefstation worden, waar zou worden geëxperimenteerd met nieuwe veiligheidsmaatregelen. De proef hield in dat beeldschermen de reizigers duidelijk moeten maken wat ze moeten doen in geval van aanslagen. Ook kwam er een systeem dat explosieve, vuurwapens, gifgas en radioactiefstoffen kan opsporen. Tevens kwamen er detectiepoortjes. Niet voor iedereen, maar voor verdachten, lees mensen uit de Noord-Kaukasus.
Een dag na de aanslag van maandag ben ik eens gaan kijken bij Ochotni Rjad. De schermen staan er in ieder geval en ze lijken het te doen. Maar van de poortjes geen spoor. De drie mannen van de OMON, de oproerpolitie, in de bekende blauwe camouflagepakken stonden eerder alle vrouwen te bekijken dan dat ze echt opletten.
Medvedev, die na maandag een aantal politiefunctionarissen ontsloeg vanwege hun falen voor het nemen van de juiste veiligheidsmaatregelen, daalde af van de roltrappen en kwam ongetwijfeld terecht in een wereld die hij niet meer kent. Zich echt tussen de menigte begeven deed hij ook weer niet. Op foto's is hij te zien tussen ministers, de nieuwe burgemeester Sergej Sobjanin (vandaag honderd dagen in dienst en de Moskovieten zijn tevreden over hem, volgens onderzoek) en verder allerlei brede veiligheidsagenten.
In de metro kreeg Medvedev een kijkje in het veiligheidssysteem. Hij mocht een keer op een noodknop drukken en kreeg een draagbaar x-ray apparaat te zien, die binnen enkele minuten tassen heeft gecontroleerd. De president beval dat die apparaten zo snel mogelijk moeten komen en dat er meer honden moeten rondlopen. Medvedev had na de aanslagen van maart al een reglement ondertekend dat na er een veiligheidssysteem moet komen. Nu nog de vliegvelden.

Regels in de Russische rij

Russen en rijen. Het is altijd opletten, het is er altijd een chaos en de rijen kennen hun eigen regels. Of het nou bij de supermarkt is, bij de bank of het treinstation.
Een nummertje trekken, bestaat bijna niet in Rusland. Om te weten achter wie je moet staan, vraag je als je binnenkomt bij de bank. In dit geval de Sberbank waar ik kom om de maandelijkse elektriciteitsrekening te betalen: ,,Kto posledni (wie is de laatste)?" ,,Ja (ik)", krijg je dan te horen en je sluit netjes achter die persoon aan. Vervolgens moet je zelf opletten, want je kunt dezelfde vraag ook verwachten.
Dit is een belangrijke vraag, want de Russen verlaten graag de rij. Sommigen gaan buiten een sigaret roken en anderen gaan op een stoel zitten. Weer anderen gaan kijken of een andere rij korter is, zoals de vrouw voor mij deed, toen ik in de rij stond op het treinstation van Nizjni Novgorod voor een kaartje naar Moskou. Ze vragen dan of jij even op hun plek wilt letten. Om vijftien minuten later terug te komen of helemaal niet, zoals de vrouw in Nizjni Novgorod. Terwijl ik haar plek beschermde tegen indringers.
Die liggen namelijk op de loer. In de rij staat iedereen dicht op elkaar. De Rus zet je meteen klem. Je hoeft je maar even naar achter te bewegen of je botst al tegen iemand aan. Een meter afstand houden is er niet bij. Dat is erg fijn voor bij het pinnen met je creditcard of geld halen bij een automaat. Het is begrijpelijk dat iedereen bovenop elkaars lip staat. Want als je in de rij iets te veel ruimte overlaat tussen jezelf en de persoon voor je dan wordt die plek ingenomen door iemand anders die denkt dat de rij voor jou begint.
De regels in de Russische rij hebben een oorzaak: zeventig jaar communisme, zeggen Andrej (50) en Anna (30). ,,De winkels waren leeg. Voor alles moest je in de rij staan tot er iets was: brood, melk, aardappels", zegt Andrej. Anna herinnert zich hoe ze als klein meisje twee uur in de rij stond voor brood of worst. ,,Als er worst was dan was er alleen genoeg voor de eerste drie mensen. De anderen moesten wachten. Maar ondertussen waren er Russen die probeerden voor te dringen en zodra ze een ruimte zagen binnen de rij daar gingen staan. Vandaar dat iedereen dicht op elkaar staat." Ze praat er met afschuw over en trekt een vies gezicht.
Andrej haalt een anekdote op uit 1984, waar hij lachend aan terugdenkt. ,,Ik stond te wachten op worst. Er was niks. Totdat een aantal worsten op de toonbank werd gelegd. Iedereen sprong er bovenop. Ik kon er nog net eentje bemachtigen. Ik voelde me de gelukkigste persoon op aarde. Het zit nog altijd in de hoofden van de mensen om dicht op elkaar te staan. Net als kijken of een andere rij korter is. Ik ben opgegroeid in het communisme. Anderen deels. Er zullen generaties overheen gaan, voordat Russen leren normaal in de rij te staan."
Tot slot een laatste truc. Te gebruiken in de rij van elke supermarkt. Zoals iedereen ga je in de supermarkt met je karretje vol boodschappen op zoek naar de kortste rij. Je kijkt of de persoon voor je niet al te veel boodschappen in zijn winkelwagentje heeft en is dat het geval dan sluit je aan en denkt blij: dit gaat lekker snel. Misgegokt in Rusland. Het is me al vaker overkomen dat een vrouw voor me met een haast lege kar met slechts vijf producten in de rij staat en haar man/vriend aan komt lopen met zijn armen vol tandpasta, worst, kaas, groente en afwasmiddel en het tot dan toe vrijwel lege wagentje vult. Daar sta je dan, terwijl je dacht soepel door de rij te komen.

Wellicht is dit de mooiste rij. Bij de eerste McDonald's van Rusland, Moskou 1990.

De Russische liefde voor bont

Ze heeft geen oog meer voor haar man, die staat toe te kijken. In plaats daarvan kijkt de 65-jarige Tamara Selezniva mij lachend en flirtend aan. Ze paradeert met haar nieuwe bontjas door de winkel. En wat vind je ervan, vraagt ze. ,,U ziet eruit als een koningin", antwoord ik en ze knikt instemmend.
Selezniva staat er ook echt bij als een tsarina. Met haar kin omhoog bekijkt ze haar zwarte bontmantel van nerts. Aan de bovenkant zit een knoop in de vorm van een broche. Naast haar staan twee winkelverkoopsters die haar voorzien van advies. Selezniva's man zegt niks en houdt alleen de oude bontjas vast. Ze zet haar witte bontmuts op om te kijken of die bij haar mantel past.
Na door de winkel heen en weer te hebben geparadeerd, kiest Selezniva voor de mantel. Haar mond met dik rood gestifte lippen staat in een grote krul naar boven van blijdschap. Terwijl ze wacht op haar man, die geld haalt bij de automaat, zegt ze: ,,Vroeger was bont alleen weggelegd voor de tsaar en zijn vrouw. Alleen zij konden dat betalen. Tegenwoordig is bont een stuk goedkoper en kunnen er ook mensen zoals ik mee rondlopen. Het is een teken van rijkdom en het is een prestigestrijd. Russische vrouwen moeten er mooi uitzien. We zijn concurrenten van elkaar."
Selezniva staat in Valentina, een van de bontwinkels die van 22 december tot en met 26 december een filiaal hebben geopend in tentoonstellingsruimte de Kleine Manege in het centrum van Moskou. Negentien winkels staan hier tijdelijk. Van de grond tot het plafond hangen de rekken vol glimmend bont van bijvoorbeeld nerts, sabel of vos. Een mantel van nerts kost ruim 5200 euro, een bontjas van vos meer dan 2100 euro en een vest van sabel 1250 euro. ,,Nerts is het populairst", zegt verkoopster Natasja Davidenko (45) van Valentina in een truitje met luipaardenprint. ,,Dat is betaalbaar. Sabel is te duur."
Rusland is het land van bont. In de zestiende en zeventiende eeuw veroverde Rusland Siberië en pelsjagers trokken mee om jacht te maken op bont, waar Siberië rijk aan was. Niet alleen voor Rusland, maar ook om te voldoen aan de stijgende vraag vanuit Europa. Tegenwoordig valt in de Moskouse winter altijd ergens een vrouw met een bontjas te zien. Soms zitten ze met zijn drieën naast elkaar in de metro.
Naast de concurrentie onder vrouwen heeft de bontjas een praktische reden legt Selezniva uit. ,,Met onze winters van -20 tot -30 graden is bont het enige wat helpt om warm te blijven. Wat dacht je van de volkeren in het noorden. Zij dragen alleen maar bont."
Irina Novozjilova schudt met haar hoofd bij het horen van Selezniva's argumenten. Novozjilova is directeur van Vita, een dierenorganisatie in Moskou. ,,Wat een slappe redenen. Je hebt tegenwoordig prima synthetische kleding die je bij -30 warm houdt.” Ze ontvangt mij in haar huis, waar een duif heen en weer fladdert van een plantenbak naar mijn tas en op die laatste gerust haar behoefte doet. Novozjilova schat dat een op de twee Russen iets van bont in huis heeft. ,,Arme mensen hebben hooguit een bontmuts, maar mensen met geld hebben meer kledingstukken."
De Russische liefde voor bont maakt het voor Vita moeilijk om de heersende mening te veranderen. De organisatie kan bogen op slechts een ,,klein" succes: in 2008 toen de Russische regering het doodknuppelen van jonge, Groenlandse zeehonden verbood. Een item dat op het eerste Russische televisiekanaal werd uitgezonden en daarom heeft geholpen de publieke opinie over bont iets bij te stellen.
Steun van de autoriteiten krijgt Vita niet, zegt Novozjilova. ,,Wat betreft de zeehonden kwam dat door internationale druk. Maar verder doet de overheid niets. De bontindustrie is lucratief en politici hebben daar belangen bij. Als er een anti-bontwet wordt aangenomen, raakt hen dat.” Ze vertelt over een wetsontwerp dat alle dieren beter zou beschermen. Politici hebben de wet uitgekleed. ,,Het ontwerp gaat nu alleen over honden en katten.” Vita richt zich vooral op acties, zoals stickers plakken in de metro of demonstraties. Ook zet de organisatie bekende Russen in. Dit alles helpt, merkt Novozjilova. ,,De ouderen willen niet veranderen. Maar jongeren staan er open voor. Dat gaat langzaam. Stap voor stap moet dat zich uitbreiden."
Wachtend op haar man kent Selezniva de bezwaren tegen bont in West-Europa. Ze heeft haar antwoord klaar. ,,Jullie dragen toch ook leer? Dat is precies hetzelfde. En mijn nieuwe mantel is van een gefokt dier. Niet doodgeschoten in het wild. En die Nederlanders moeten maar eens deze kant opkomen. Dan weten ze hoe koud het hier is.”

De rechter en zijn vonnis

Vier dagen, vanaf maandag tot en met afgelopen donderdag, doet rechter Viktor Danilkin erover om het vonnis tegen Michail Chodorkovski en Platon Lebedev (meer weten over deze twee? lees hier en op hun site) voor te lezen. Dat gaat als volgt.
Danilkin komt de rechtszaal binnen, gaat op zijn stoel zitten en begint zonder op of om te kijken met het lezen van de achthonderd pagina's. Vrijwel onverstaanbaar: in sneltreinvaart, op fluistertoon en zonder microfoon. Na twee uur voorlezen volgt kort: 'Pauze, vijftien minuten', en hij loopt naar zijn kantoor achter de rechtszaal. Bij elke pauze, soms vijf minuten of een uur, of nieuwe dag gaat hij zonder iets te zeggen direct verder waar hij gebleven is. Hij houdt zijn ogen op zijn papier en kijkt niet de rechtszaal in. Het glas water voor zich gebruikt hij niet en hij maakt zijn mondhoeken zo nu en dan schoon met een zakdoek. Soms struikelt hij over de cijfers, die hij voorleest. Voor het voorlezen van de straf stapt hij op uit zijn stoel.
Van de verdediging laat Danilkin in zijn vonnis niets over. Hij geeft de advocaten op geen enkel punt gelijk. Twee kroongetuigen, twee topfunctionarissen, met ontlastende verklaringen voor Chodorkovski en Lebedev beschouwt Danilkin juist als belastend. De twee getuigenverklaringen stellen dat zij op de hoogte hadden moeten zijn van het wegsluizen van miljoenen ton olie, waarvoor Chodorkovski en Lebedev worden beschuldigd. Volgens de rechter heeft Chodorkovski zijn plan zo goed uitgewerkt dat zelfs topfunctionarissen niets in de gaten hadden. Donderdag verwijt Danilkin Chodorkovski een dubbele boekhouding te hebben door die alleen in het Engels te publiceren en niet in het Russisch voor de overwegend Russische aandeelhouders. Ook liegt Chodorkovski volgens Danilkin naar de aandeelhouders over de olieopbrengst. De rechter past een artikel toe uit 1996 die een strengere straf inhoudt dan een nieuw artikel uit dit jaar, dat een mindere straf kent bij economische misdrijven.
Volgens de advocaten neemt Danilkin het pleidooi van de openbare aanklager vrijwel geheel over. De beschuldigingen en uiteindelijk de straf: veertien jaar cel, inclusief de acht jaar die Chodorkovski en Lebedev sinds 2003 in de gevangenis zitten. Dat betekent dat beiden in 2017 vrijkomen. De openbare aanklager kijkt soms op zijn papieren en leest mee alsof hij het vonnis voor zijn neus heeft liggen. Chodorkovski zit in zijn kooi vooral gedreven te schrijven op zijn campingtafel en wisselt door een gleuf briefjes uit met zijn advocaat. Naast hem lost Lebedev kruiswoordpuzzles op, schudt soms met het hoofd en barst een andere keer in lachen uit.
Vlak voor het vonnis valt, geeft rechter Danilkin donderdag duidelijk aan waar hij op uit is: ‘Gezien de feiten van de zaak stelt de rechter vast dat verbetering alleen mogelijk is bij isolatie van de samenleving.’
Volgens internetkrant Gazeta.ru heeft Danilkin afgelopen zaterdag nog bezoek gehad van enkele mannen. Zij namen de rechter mee naar de Moskouse rechtbank, waar de hoogste baas, Olga Jegorova, hem zou hebben gezegd om Chodorkovski en Lebedev schuldig te bevinden. Daarmee de vete tussen premier Vladimir Poetin en Chodorkovski opnieuw in het voordeel van de eerste te beslechten. Met Danilkin als marionet.

Statkevitsj vreest de gevangenis niet

Angst kent Nikolaj Statkevitsj niet, vertelde hij mij in een café in Minsk ruim een week voor de Wit-Russische presidentsverkiezingen. ,,Ik heb al in de gevangenis gezeten. Waarvoor moet ik nu nog bang zijn? Het enige waar ik bang voor ben, is dat mijn familie iets overkomt."
In de aanloop naar de Wit-Russische presidentsverkiezingen liep presidentskandidaat Statkevitsj nog vrij rond. Momenteel zit hij, samen met andere oppositieleden, sinds zondag in een gevangenis na geprotesteerd te hebben tegen de uitslag van de verkiezingen, die volgens hem en de rest van de oppositie door middel van fraude door president Alexander Loekasjenko werden gewonnen. Voor het organiseren van protesten kan Statkevitsj volgens de wet voor vijftien jaar de gevangenis in gaan.
In 2005 belandde Statkevitsj ook al in de cel. Hij protesteerde tegen de in zijn ogen frauduleuze uitslag van een referendum, die ervoor zorgde dat Loekasjenko langer dan twee twee termijnen kon aanblijven. Statkevitsj moest voor drie jaar de cel in, maar kreeg amnestie. Mede dankzij de druk van buitenlandse ngo's, zoals Amnesty International in Nederland. Statkevitsj was daarom extra verheugd om een Nederlandse journalist te spreken. Hij straalde. ,,Ik kreeg via Amnesty brieven vanuit Nederland toen ik in de gevangenis zat. Die gaven mij ongelooflijk veel steun. Ook aan mijn twee dochters."
De 54-jarige Statkevitsj - kort grijs haar - maakte die donderdag tijdens het interview een ontspannen indruk. Hij nam uitvoerig de tijd en lachte veelvuldig. Verscheidene onderwerpen passeerden de revue. In zijn ogen: de slechte staat van de economie. Geen modernisatie. ,,Alles is nog hetzelfde als in de Sovjet-Unie. Onze tractoren, vrachtwagens. Die zijn voor geen enkele markt geschikt. Van de economie worden geen reële cijfers gegeven. Loekasjenko zegt dat het gemiddelde salaris op 500 dollar ligt. Dat is hooguit 150 dollar. Mensen leven in armoede." De afhankelijkheid van Rusland in de vorm van subsidies. ,,Zelfs de popmuziek moet van Rusland komen." Het gebrek aan godsdienstvrijheid. ,,Protestanten kunnen niet vrij hun geloof uitoefenen." De steun voor Loekasjenko op het platteland. ,,Het enige waar de mensen daar naar kijken is de staatstelevisie en die meldt alleen maar hoe goed het gaat met het land."
Statkevitsj kondigde van te voren al aan dat hij afgelopen zondag naar het Oktoberplein zou gaan om te protesteren. Hij was er van overtuigd dat de verkiezingen oneerlijk zouden gaan verlopen. ,,Het proces naar de verkiezingen gaat beter. We mogen debatteren en hebben zendtijd, maar dit is een een pr-stunt van Loekasjenko richting de EU. Het resultaat van de verkiezingen is hetzelfde als altijd. Ons protest is de enige kans die we hebben om in de openbaarheid te treden."
Op het einde van het interview klonk hij gematigd hoopvol. ,,Vroeg of laat gaat Loekasjenko vallen. Dat merk ik aan de mensen. Ik krijg zoveel steun. In de metro. Van ouderen. Bij televisieoptredens. De jonge generatie wil verandering. Deze groep krijgt op den duur de overhand. Mensen zien mij als een leider. Ze zijn mij niet vergeten ondanks dat ik twee jaar in de gevangenis zat. Maar de mensen zijn bang voor de overheid. Ze zwijgen. Daarom hebben de mensen leiders nodig. Zij moeten voorop gaan."

Op deze video is Statkevitsj - donkere jas en pet- te zien van 0:35. Hij loopt links van een andere oppositieleider Vladimir Negljajev - rode jas - richting het Oktoberplein. Onderweg stuiten ze op de politie. De gruwelijk in elkaar geslagen Neglajev wordt afgevoerd en naar het ziekenhuis gebracht. Van Statkevitsj is niets te zien.

Terug in de tijd

Altijd heb ik willen weten hoe de Sovjet-Unie eruit zag. In Wit-Rusland, waar vandaag presidentsverkiezingen worden gehouden, kreeg ik een idee.
Waar in het GOEM in Moskou alle grote modemerken zitten, is het GOEM in Minsk een sober warenhuis. Keukenapparaten met een Wit-Russisch merk, souvenirs en een afdeling met vrouwen- en mannenkleding met degelijke kleding zonder al te veel franje. Dat is het wel.
De staat controleert vrijwel alles en iedereen. ,,Negentig procent van de bedrijven is in handen van de overheid", vertelt politiek analist Andrej Ljachovitsj. ,,Van bovenaf wordt alles gecontroleerd. Als je het opneemt tegen de overheid verlies je je baan, of krijg je minder salaris of alleen vakantie in de winter." Ljachovitsj raakte zijn baan kwijt op de universiteit toen hij zich kritisch uitliet over Loekasjenko.
De KGB, de geheime dienst die de Sovjetnaam heeft behouden, bestaat nog altijd in Wit-Rusland. In hartje Minsk, aan de door Stalin-architectuur gedomineerde Onafhankelijkheidsboulevard, zit het hoofdkantoor. Met op de houten deur een zwaard.
De Sovjet-Unie hield een partijcongres. Wit-Rusland houdt een volksvergadering met afgevaardigden uit het hele land. Twee dagen duurde het congres begin december. Aangekondigd op rode spandoeken in de stad. De afgevaardigden werden in bussen door de stad vervoerd, begeleid door politiewagens en al het overige verkeer moest wijken. Voetgangers stonden te blauwbekken voor een rood stoplicht.

Dan het platteland, waar de overheid ook overal zit, zoals in Alesino een boerendorp op 35 kilometer ten oosten van Minsk. De bewoners prijzen president Alexander Loekasjenko voor de stabiliteit in het land (geen chaos, zoals in Rusland en Oekraïne met het wilde kapitalisme en oligarchen) de nieuwe supermarkten, asfaltwegen, opgeknapte huizen en hogere salarissen. ,,Eind jaren tachtig, begin jaren negentig hadden we niks. Geen gas, geen winkel. Nu wordt het elk jaar beter", zegt Nina tevreden. Nina is de 49-jarige vice-directeur van een landbouwbedrijf in Alesino.
De landbouwbedrijven weten dat de staat meekijkt. Al gebeurt het niet zo, zoals in de Sovjet-Unie, dat de overheid de boerderijen oplegt wat ze moeten doen, verduidelijkt professor Michail Zjoedro van de Wit-Russische Economische Staatsuniversiteit. ,,De overheid en de landbouwbedrijven overleggen samen wat de plannen zijn en wat de boerderijen kunnen produceren. De grond is wel van de staat, die wordt geleased door de landbouwbedrijven. Verder bepaalt de overheid het minimum en maximum aan salaris dat de mensen op de boerderij verdienen. Daardoor ontstaan geen grote inkomensverschillen."
Net als in de Sovjettijd pakt ook Wit-Rusland critici hard aan. Voor vandaag heeft de oppositie protesten aangekondigd op het Oktoberplein tegenover het kantoor van Loekasjenko. Ze gaat ervanuit dat net als eerder de president, sinds 1994 aan de macht, fraude nodig heeft om de verkiezingen te winnen. Maar protesteren brengt risico's met zich mee. In 2006 na de uitslag van de presidentsverkiezingen demonstreerde de oppositie tegen de verkiezingsuitslag. In hun ogen was er fraude gepleegd. De politie veegde het plein schoon en arresteerde de demonstranten.
De 25-jarige Dasja Petrova zag er vanaf om vier jaar geleden op het Oktoberplein te staan. Ze werkt in een zonnestudio onder het plein. ,,Ik studeerde toen en durfde niet te protesteren. Ik was dan zeker van de universiteit gestuurd. Je moet kunnen zeggen wat je wilt. Daar is in Wit-Rusland geen ruimte voor."

Optreden in Minsk

Door de zaal ging een diepe zucht. Een vrouw in een sexy pakje - blote armen en benen en als ze zich voorover boog een diepe decolleté - had zojuist het podium betreden van het klassieke Cultuurpaleis in het centrum van Minsk aan het Oktoberplein. Ze zette Fly me to the moon in.
De zucht vorige week vrijdag was verklaarbaar. Het publiek leek rechtstreeks uit de Sovjettijd te zijn gestapt. De kleuren bruin, wit, grijs en zwart overheersten in de kleren. De mannen hadden te ruime pakken aan en de vrouwen hadden hun haar kort geknipt, stijf naar achteren van de haarlak. Jonge meisjes hadden een jurkje aan met een maillot een een coltrui. Enkelen van hun mannelijke leeftijdsgenoten liepen rond in een te groot pak. In de veel te fel belichte kantine met witte muren dronken sommigen een glaasje zoete Sovjetchampagne.
Op het podium speelden leden van het Wit-Russische legerorkest. Keurig in hun militaire groene outfit. Vrijwel allemaal hadden ze een blaasinstrument en netjes werkten ze hun repertoire, afwisselend met een saxofoon- of trompetsolo, af: Carmina burana kwam voorbij. Net als een wals. Andere zangers en zangeressen betraden ook het podium. Tussen elk nummer door kondigde een hoge officier op het podium het volgende lied aan. Zelf zong hij ook een nummer. Op het eind kwam de sexy dame terug met I will survive. Het publiek klapte luid mee, zwaaide met de armen en het 'Bravo, bravo' schalde door de zaal. Elke zangeres ontving een roos, nadat ze uitgezongen was. Om de paar nummers kreeg het orkest een andere dirigent.
Een van de dirigenten kwam mijn buurman bekend voor. Hij had een praatje aangeknoopt met zijn buurvrouw. Hij haalde zwart-wit foto's uit zijn portefeuille waarop hij te zien was als een van de muzikanten van het orkest. HIj had nog onder de hem bekende dirigent gespeeld.
Van een schaars geklede dame had het publiek bij jazzclub Graffiti waarschijnlijk vanavond minder vreemd van opgekeken. Studenten vormden de hoofdmoot. Aangevuld met enkele ouderen. De muren van de club, niet meer dan een lange kamer met aan het eind een bar, zijn ondergespoten met graffiti. Vrijwel elke avond is hier een optreden. In een hoek het podium, waar jonge jazzmuzikanten met een grote lach op hun gezichten zo aanstekelijk speelden dat iedereen meeklapte en danste. Hun eten en glazen bier op de tafels achterlatend. Fever van The King deed het goed. Ook hier hielden ze van een solo met de saxofoon of trompet.
Club Graffiti bevindt zich in een stukje niemandsland van Minsk. Buiten het centrum, tussen autogarages. Op de begane grond van een wit gebouw, waar bedrijven zitten. In de hal houdt een oudere vrouw met met haar in de lak in een hokje iedereen in de gaten. De bewaakster is een erfenis van de Sovjet-Unie. Ze vervult haar taak met verve. Kent ze je niet en loop je voorbij de club een andere richting op, dan vraagt ze meteen op strenge toon wat je komt doen. Ze had zich wellicht beter bij haar soortgenoten in het Cultuurpaleis kunnen voegen.