De Russische man

De Russische man: een held, verdediger van het vaderland. En dat niet alleen. Een gewaardeerde collega die de vrouw helpt bij computerproblemen. Of een boer die zijn familie beschermt. De man maakt de vrouw aan het lachen en helpt haar in moeilijke situaties.
Dat moet gevierd worden. Vandaag is het 23 februari: De dag van de verdedigers van het vaderland. Officieel bedoeld om de mannen die in het Rode Leger zitten of hebben gezeten te eren. Maar deze dag is in de loop der jaren uitgegroeid naar hét moment om de Russische man in het zonnetje te zetten.
Dat betekent een vrije dag. Voor iedereen trouwens. Cadeau's van de dames om hem heen: vrouw/vriendin en collega's. Er wordt voor hem gekookt. En voor een dag mag hij zich met goedkeuring van zijn vrouw klem drinken. Al hebben ze voor dat laatste geen feestdag nodig.
De Russische man lijkt soms tweede viool te spelen in dit land. Let maar op de stelletjes op straat. De vrouw is tot in de puntjes verzorgd: hoge hakken, make up, luchtje op, kek mutsje in de winter. Kijk mij eens, lijkt ze te willen zeggen. De Russische man naast haar ziet er vaak inspiratieloos gekleed uit. Zwarte jas, spijkerbroek en een (bont)muts. Ze lopen er vaak wat sullig bij. Met het tasje in de hand van hun vriendin. Al kun je dat ook hoffelijk noemen.
In Rusland draait het om de vrouw. Zij draagt het land. Hoewel de man in het zakenleven de hoogste functies bekleedt, is de vrouw naast hem de spil waar het om draait, wordt er weleens gezegd. In het huishouden is het de vrouw die kookt, wast, strijkt en boodschappen doet. Het zijn ook de vrouwen die als laatste overblijven. Vaak zie je ze eenzaam in een bushokje zitten of over straat wandelen. Kijk de cijfers er maar op na. Mannen worden gemiddeld ruim 59 jaar. Vrouwen 73. Oorzaak: alchohol. Zie hier meteen een van de grootste problemen in Rusland.
23 februari is een antwoord op 8 maart, Internationale Vrouwendag. De dag dat de vrouw wordt verwend.

Filerijden in het Gorkipark

Kunnen Russen schaatsen? Met zoveel ijs moet dat voor hen een eitje zijn. Op de Moskva gaat dat wat lastig. IJsbrekers als rondvaartboten verknallen het schaatsplezier. Op het Rode Plein ligt zo'n suf schaatsbaantje. Evenals in de Hermitagetuinen.
In het Gorkipark hebben de Russen het beter aangepakt. In het midden van het park hebben ze de paden ondergespoten. Waar het ’s zomers wandelen is, valt er nu te schaatsen. De schiettenten langs de paden zijn opengebleven, waardoor er vanaf de schaats een roze beer is te winnen. Russische muziek schalt uit de luidsprekers. Warme wijn, sjaslik en blini (het is deze week maslenitsa) zijn te verkrijgen bij houten huisjes langs de baan. Op bankjes genieten de Moskovieten van de zon alsof ze op wintersport zijn.
De meesten nemen hun eigen schaatsen mee, maar huren kan ook. Voor 100 roebel per uur. Geen noren. Voor de vrouwen kunstschaatsen. Voor de mannen ijshockeyschaatsen. De zondagsdrukte maakt het haast onmogelijk om een beetje door te schaatsen. Het is eerder filerijden.
Het Gorkipark, entree 80 roebel, is zeker ’s zomers meer een pretpark dan een rustpark. Al stelt het niets voor in vergelijking met de Efteling. Een draaimolen staat voor de immense toegangspoort. Binnen zijn er allerlei achtbanen en op een vijver kun je waterfietsen. Beetje ouderwets is het ook. Naast de schiettenten kun je rodeorijden op een automatisch stier. De Russen vinden het prachtig als er iemand vanaf wordt geslingerd.
Het Gorkipark is misschien wel het bekendste park in Moskou. Vernoemd naar Stalins protégé en schrijver Maksim Gorki, leider van de Schrijversbond. Een club van schrijvers die moesten publiceren in lijn met wat het Kremlin wilde. Later werd Gorki vergiftigd, wellicht op verzoek van Stalin.
Het schaatsen gaat de Russen in het Gorkipark af met wisselend succes. De een krabbelt wat, de ander zoeft voorbij. Op een ondergespoten stuk ter grootte van een ijshockeyveld dansen ze eerst met zijn tweeën, daarna in een kring van vier, acht, zestien en uiteindelijk 32. Let daarom tijdens de Olympische Spelen op de Russische ijshockeyers (wereldkampioen) en de weergaloze kunstschaatser Jevgeni Ploesjenko (zie hier, waarin hij Tom Jones degradeert tot een figurant).

Sevastopol snakt naar Moedertje Rusland

Vraag het aan Snezjana Sobolevskaja (22) en de zakenpartners Alexander Glazirin (24) en Sergej Derkatsj (27) op de boulevard van Sevastopol. Is hun stad Russisch of Oekraïens? Hun in het Russisch gegeven antwoord zegt al genoeg. Alledrie zijn ze geboren in de laatste jaren van de Sovjet-Unie. Maar door de val van het Sovjetrijk in 1991 wonen ze in Oekraïne.
Sevastopol, aan de Zwarte Zee, ademt Russisch. Kijk maar naar de buschauffeur die de Russische driekleur op zijn dashboard heeft. Of het Russisch dat in vrijwel elk huis wordt gesproken. Of de Russische cadetten van de Zwarte Zeevloot die oefenen voor hun taak als erewacht.
Onder de Russische tsarina Catharina de Grote werd Sevastopol in 1783 gesticht toen ze het schiereiland de Krim veroverde. ,,Dat heeft ze goed gedaan”, lacht Derkatsj. ,,Russen moeten naar de Krim gaan. Zelfs in het winter is het lekker warm.”
Alledrie denken met huiver aan 1954. Toen gaf Sovjetleider Nikita Chroetsjov de Krim aan Oekraïne. ,,Dat was een grote fout. Vanaf Catharina is dit Russische grond”, vindt Glazirin.
Ze stemmen zondag op Viktor Jankoekovitsj, de kandidaat die nog altijd het meest geassocieerd wordt met het grote buurland. Zijn beeltenis is overal in de straten terug te vinden. Naar die van zijn rivaal Joelia Timosjenko moet je zoeken. De eerste ronde won Janoekovitsj hier met groot overmacht.
Sobolevskaja en Glazirin willen bij Rusland horen. ,,Ik hoor het van mijn oma”, legt de eerste uit, terwijl ze een sigaret opsteekt. ,,Tijdens de Sovjet-Unie was het leven stabiel. In het huidige Rusland ligt de levensstandaard hoger. Onder president Viktor Joesjtsjenko stegen de prijzen, maar bleven de lonen gelijk.” Derkatsj wil dat de Krim een zelfstandig land wordt. ,,We kunnen prima voor onszelf zorgen.”
Sevastopol is voor de Russen een heroïsche stad. Dit is de plek waar ze vochten tegen de Engelsen, Fransen en Turken tijdens de Krimoorlog en later tegen de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog. Je hoeft nog geen halve dag in de stad te zijn om die historie te proeven. Overal in het centrum staan oorlogsmonumenten.
Maar ook in het heden laten de Russen zich gelden. In de baai ligt de Russische Zwarte Zeevloot. Sobolevskaja: ,,Die beschermt de Russen hier.” In het centrum staat het Huis van Moskou, ’s avonds als enige gebouw in de stad fel verlicht. Bedoeld om de economische banden tussen Moskou en Sevastopol aan te halen. Maar het is ook het podium van pro-Russische politici, weet Sobolevskaja. ,,Dat is nodig als tegengas bij een pro-westerse president.” De Russische staatsuniversiteit heeft een filiaal en De burgemeester van Moskou Joeri Loezjkov laat huizen bouwen. Sobolevskaja: ,,Hij snapt dat Sevastopol bij Rusland hoort.”

De foto met op de achtergrond een oorlogsschip is met dank aan een Russische oud-admiraal. Hij werkte tot een half jaar geleden op de Zwarte Zeevloot. Mocht van hem mee het terrein op, waar iedereen voor hem salueerde. De oud-admiraal sommeerde iemand om op mij te letten. Ik moest bij de poort blijven staan en mocht niet meer dan twee meter van mijn plek vandaan. Na vijf minuten werd mij vriendelijk doch dringend verzocht het terrein te verlaten. Tijdens de Sovjet-Unie was dit verboden terrein.

Voorsprong Janoekovitsj is schijn

Hoe nu verder in Oekraïne na de verkiezingen van afgelopen zondag. Viktor Janoekovitsj won deze eerste ronde met ruim 35 procent van de stemmen. Nummer twee werd Joelia Timosjenko met 25 procent. De andere presidentskandidaten zijn uitgeschakeld. Het gaat erom wie 50 procent van de stemmen in de wacht sleept. De tweede ronde is op 7 februai.
De voorsprong van Janoekovitsj is 10 procent. Dat is leuk, maar hiermee is hij er niet. Timosjenko kan deze achterstand overbruggen.
Beide kandidaten moeten zorgen dat ze de steun krijgen van de verliezers uit de eerste ronde. De populistische Timosjenko, die voor iedereen een boodschap heeft, kan rekenen op de steun van de Oekraïense kiezer die graag bij Europa wil horen. Dit zij de kiezers van verliezend president Viktor Joesjtsjenko. Timosjenko wil haar land lid maken van de EU. Janoekovitsj zal moeite hebben kiezers te vinden buiten zijn Russisch sprekende machtsbasis in het oosten. Hij weet zich in ieder geval gesteund door de communisten.
Het gaat er bij beiden om de steun te krijgen van de nummer drie, Sergej Tigipko, en de nummer 4, Arsenij Jatsenjoek, uit de eerste ronde. Timosjenko en Janoekovitsj zullen hen in de vorm van beloftes tegemoet moeten komen om deze twee heren en hun kiezers achter zich te krijgen. Tigipko en Jatsenjoek hebben hun achterban aangeraden zelf een keuze te maken.
Dan is er nog een andere groep, die doorslaggevend kan zijn. Dat zijn de kiezers die zondag wegbleven. Het opkomstpercentage lag rond de 67 procent. Timosjenko, de betere campagnevoerder, en Janoekovitsj moeten deze groep zien te mobiliseren.
Door deze factoren beloven verschillen op 7 februari klein te worden.

Lviv waakt over vrijheid

Lviv hoopt vandaag tegen beter weten in. Haar held van de Oranjerevolutie in 2004, Viktor Joesjtsjenko, lijkt weinig kans te maken tijdens de eerste ronde van de Oekraïense presidentsverkiezingen. Viktor Janoekovitsj, de verliezer van toen, en Joelia Timosjenko, toen de rechterhand van Joesjtsjenjko, zijn de grote favorieten. Misschien is er nog een rol weggelegd voor Sergej Tigipko, de outsider.
De frontmannen van toen hebben zich neergelegd bij de nederlaag van Joesjtsjenko. Ze willen vooral dat hun bevochten vrijheden van 2004 niet in gevaar komen. De Oekraïners kunnen sinds de revolutie ongestraft hun eigen mening geven. Onderdrukking van de overheid hoeven ze niet meer te vrezen.
Tot vreugde van de 42-jarige Markijan Ivasjtsjisjin. Zijn café is nu een rustige plek waar kerstliedjes klinken en papieren engeltjes aan het plafond hangen. In november 2004 was dat heel anders, herinnert Ivasjtsjisjin zich achter een kop koffie en een glas bier. Toen was in Lviv zijn Dziga het centrum van revolutionaire activiteiten. Op de eettafels stonden computers en studenten verzamelden zich hier om naar de Oekraïense hoofdstad Kiev af te reizen.
Ivasjtsjisjin – volle baard en zijn haar in een staart - is niet alleen de baas van Dziga, maar ook een van de leiders van PORA. Deze jongerenbeweging was een van de krachten achter de Oranjerevolutie in 2004. Ivasjtsjisjin maakt zich niet druk om wie de volgende president wordt. Rustig zegt hij: ,,Janoekovitsj snapt dat Oekraïne is veranderd. Er zijn burgerbewegingen ontstaan. Hij begrijpt dat hij niet meer met een druk op de knop bepaalt wat er gebeurt, zoals in het communisme. En als Janoekovitsj eindelijk president is, zal hij zich echt niet laten dicteren door Moskou. Dit geldt ook voor Timosjenko.” PORA wacht af wat er gaat gebeuren. ,,Wij zijn een protestbeweging.”
De gevoelens van vrijheid en onafhankelijkheid zijn in Lviv dieper geworteld dan elders. Hier wordt op straat Oekraiens gesproken. Lviv, op zeventig kilometer van EU-lid Polen, is de hoofdstad van de pro-Oekraïense regio Galicië en in tegenstelling tot het oosten van Oekraïne gericht op Europa. De stad groeide en bloeide onder het Poolse en daarna het Habsburgse Rijk. Dat is terug te zien aan de versierde panden, pleinen en straatjes met kinderkopjes. Na de Tweede wereldoorlog lijfde de Sovjet-Unie het westen van Oekraïne in. Het oosten zuchtte onder het juk van het Russische tsarenrijk en daarna, vanaf het begin, van de Sovjet-Unie. Russisch is hier de hoofdtaal. Op die gevoelens van vrijheid speelt Joesjtsjenjko meer dan elke andere politicus op in. Dat werkt het meest in Lviv. Hij propageert de Oekraïense taal en cultuur, zet zich af tegen Rusland en zoekt toenadering tot de EU en de NAVO. In overige delen heeft Joesjtsjenko afgedaan. Juist vanwege de verslechterde relatie met Moskou, de toenemende corruptie, ruzies met het parlement en de economische crisis.
Op de Vrijheidstraat kwamen de inwoners in 2004 bijeen. Nu is het het de plek voor het openbare de debat. Oudere mannen praten met hun halflange zwarte jassen, zwarte petjes en bontmutsen over politiek. Met wilde gebaren en verheffende stemmen. Met Timosjenko komen we in handen van de Russen, zegt de een. Joesjtsjenko denkt aan Oekraïne, zegt de ander.
Maar stafmedewerker Alexander Starovojt van Ons Oekraïne, de partij van Joesjtsjenko, vreest de komst van Janoekovitsj of Timosjenko niet, zegt hij in een koffiehuis met uitzicht op de Vrijheidsstraat. ,,Dit land is veranderd”, legt Starovojt uit. ,,We zijn vrij. We mogen zeggen wat we willen. We hoeven niet meer bang te zijn voor de overheid. Timosjenko en Janoekovitsj begrijpen dat. Ze kunnen de knop niet terugdraaien.”
Want als die bevochten vrijheden in gevaar komen, dan is Lviv opnieuw het terrein van protesten. Daar zijn Ivasjtsjisjin en Starovojt van overtuigd. ,,Absoluut”, zegt die laatste vastberaden. ,,Kerken, politieke partijen, intellectuelen, burgerbewegingen en democratische organisaties zijn daartoe bereid.”

De slag om de Majdan

Het gaat Viktor Janoekovitsj niet nog een keer overkomen. Eind 2004 was de Majdan Nezalezjnosti (Onafhankelijkheidsplein) in Kiev een zee van oranje. De kleur van Janoekovitsj' rivaal Viktor Joesjtsjenko, met aan zijn zijde de andere hoofdrolspeler van die Oranjerevolutie: Joelia Timosjenko. Het blauw van Janoekovitsj kwam er niet aan te pas.
Dat moet dit keer anders, heeft de leider van de Partij van de Regio's bedacht. In de aanloop naar de presidentsverkiezingen op 17 januari heeft hij zijn aanhangers opgeroepen om de Majdan blauw te kleuren als dat nodig is. Het is ook ons plein, benadrukte hij ,,We hoeven de Majdan niet te vrezen." Een minister, het andere kamp, heeft al gezegd dat de Partij van de Regio's klaar staat met bussen en tenten om het plein te veroveren.
Ook de twee andere kopstukken van die tijd, net als Janoekovitsj nu presidentskandidaten, proberen de Majdan naar zich toe te trekken. De huidige president Joesjtsjenko was vorig jaar november op het plein ter viering van de Oranjerevolutie. Zijn premier Timosjenko, haar baas en zij kunnen tegenwoordig nauwelijks door een deur, stond er tijdens het feest met Oud en Nieuw.
Tot nu toe is er geen blauw of oranje te vinden op de Majdan. Het plein ligt er wit bij van de vers gevallen sneeuw van gisteravond. Ook geen Janoekovitsj. Maar talloze Vader Vorsten met hun Sneeuwmeisjes, die over elkaar struikelen om met Oekraïners op te foto te gaan. Tegen betaling natuurlijk. De Oekraïners vieren vandaag de Orthodoxe Kerst. Een Zwitserse chocoladefabrikant (kleur paars) heeft het plein ook ontdekt en sponsort een speeltuin, waar kinderen gerust in de sneeuw kunnen spelen.
De Majdan leent zich uitstekend voor een revolutie. De belangrijke wegen vanuit alle kanten van de stad komen erop uit. Ideaal voor mensenmassa's. De Kresjatik loopt er langs. Met zijn Stalinistische gebouwen is het dé straat van Kiev. In het weekend autovrij en vandaag ook. De wegen die de linkeroever verbindt met het centrum komen uit op het plein. Achter het plein klimmen twee straten omhoog. En dan is er de weg vanuit Podil, de populaire wijk van Kiev.
Ook buiten revolutietijden is de Majdan een levendig plein dat is omringd door Stalin-architectuur. 's Zomers komen de inwoners van Kiev hier bij elkaar om tot laat bier te drinken. Oudjes speuren de grond af op zoek lege blikjes. Verliefde stelletjes zitten aan de rand van de fontein. De ijsverkoop doet goede zaken. Er worden concerten gegeven. Er lopen zoveel mensen rond dat je er gerust een uur kan vermaken met de altijd goede hobby: mensen kijken.
Een groepje staat op de Majdan vodka te drinken. De fles staat in de sneeuw. Twee repen chocolade liggen op een muurtje. ,,Kiev is de hoofdstad van Oekraïne. Majdan is de hoofdstad van Kiev", zegt de 27-jarige Joeri Klemmenko. Daar mag Jankoekovitsj niet ontbreken.

Het huis van een bouwvakker in Moskou

Twee bedden en twee losse matrassen bevinden zich aan de zijkant. Om ruimte in het midden te creëren is het derde matras opgerold. Aan haken aan de muur hangen de enige kleren: wat broeken, truien en jassen. Een televisie staat in een hoek op een kast. De benauwde lucht die er hangt, slaat meteen op de keel.
Dit is de slaapplaats van de bouwvakkers Rachimo Noesratoello, Karimo Djoemachon, Kachramoe Goelnazaova, Farchod Radjaboev en Savarali Oesmono. Hun verblijf is niet meer dan een container van vier bij vier. Ze zijn niet de enigen die in dit soort ruimtes wonen. Zulke containers staan bij elke bouwplaats in Moskou. Soms als dozen op elkaar gestapeld. Ze worden bewoond door Tadzjieken, Turkmenen, Kirgiziërs, Moldaviërs en Turken. Ver weg van hun eigen land. Aangetrokken door de hogere salarissen.
Van de vijf genoemde bouwvakkers is de oudste 29 jaar en de jongste 22. Ze komen uit Tadzjikistan. Ze werken 's nachts aan een nieuw kantoor, twintig meter verderop. Koud hebben ze het niet in hun verblijf. Ook niet bij temperaturen ver onder nul. De verwarmingsbuizen in de container gloeien. De matrassen krijgen ze van hun werk. Voor een bed moeten ze zelf zorgen. Er is geen keuken. Het enige wat de vijf mannen hebben, is een waterkoker, waarmee ze gedroogd voedsel, zoals noedels, klaarmaken.
Samen met hun 75 collega's wonen ze op een terrein zo groot als een half voetbalveld. In elke container verblijven vijf personen. Er zijn in totaal vier wc's en vijf douches. Die staan in twee aparte containers. Te bereiken over een modderige grond met plassen waar planken overheen liggen.
Hoe anders zijn de omstandigheden bij het zakencentrum Moskou City. Hier werken tweeduizend bouwvakkers aan wolkenkrabbers van internationale allure. Joesoev Ismetov (23) uit Turkmenistan geeft een korte rondleiding. Ook hier zijn de ruimtes niet groter dan op andere plekken. Maar dat is de enige overeenkomst. Ze zijn gemaakt van kunststof in plaats van de, soms wat verroeste, metalen bakken elders. In elke ruimte wonen twee bouwvakkers. Ieder heeft een eigen bed met matras en een kledingkast. Samen hebben ze een bureau en een televisie. Allemaal afkomstig van hun baas. De wc en een douche bevinden zich ernaast in een apart hok. Zij worden gedeeld met twee andere bouwvakkers. Het salaris ligt hier hoger dan bij de vijf Tadzjieken. En het ontbijt, de lunch en het avondeten in de stolovaja, de kantine, is gratis.
Dit verklaart misschien waarom in de container van de vijf Tadzjieken een poster hangt van Moskou City.