Een modeboom in de jaren tachtig

Prachtig zijn de foto's op het televisiescherm. Een tikkeltje verwonderd kijken de modellen van Christian Dior naar de Russen. In hun mooiste, weelderige jurken lopen ze door het warenhuis GOEM aan het Rode Plein. Ze dragen sierlijke hoeden. Met nog meer verbazing en terughoudend kijken de Russische vrouwen naar deze buitenlandse dames. De Russen zijn gekleed in lange, eenvoudige jurken en een hoofddoek. Andere hebben een sobere jas aan. Zo lopen ze er tegenwoordig nog bij buiten Moskou. Het is 1959 en het modehuis Christian Dior is als eerste buitenlands merk neergestreken in de Sovjet-Unie van Nikita Chroetsjov. Onder hem, valt te lezen op de fascinerende tentoonstelling 'Mode achter het ijzeren gordijn. Uit de garderobe van de Sovjetsterren' (nog tot 12 juni) in het Broodhuis in het Moskouse park Tsaritsino, stelt de Sovjet-Unie zich open voor het buitenland. Er zijn meer zijn meer contacten tussen de Sovjet-Unie en het Westen. Er wordt meer gereisd tussen beide werelddelen en dat heeft invloed op de Russische mode.

De tentoonstelling toont onder andere de fraaiste avondjurken van Russische zangeressen, actrices en de beroemdste ballerina's. Het mooiste bont hangt er. In vitrines liggen parfumdozen met het Kremlin erop afgebeeld. Tassen met bloemenprint in felle kleuren. Onder Chroetsjovs voorganger, Josef Stalin, moet de mode allemaal een pot nat zijn. Iedereen keurig in de kleding van de communistische partij of van de jeugdbeweging Komsomol. Er mag geen onderscheid worden gemaakt. Toch komt ook onder Stalin de Westerse mode door in Sovjet-Unie. Zeker als Russische soldaten Westerse kleding als trofee meenemen naar huis na afloop van de de Tweede Wereldoorlog.

Na de oktoberrevolutie in 1917 wordt Westerse kleding aan banden gelegd. De nieuwe communistische machthebbers keren zich af van het Westen. Maar de Nieuwe Economische Politiek (NEP) zorgt voor verlichting. Het is Lenins initiatief om een beetje af te stappen van de staatseconomie. De NEP geeft de burgers de kans om zelf te ondernemen. Boeren zetten een eigen bedrijf op en anderen beginnen een modeatelier. Onder Leonid Brezjnev, de opvolger van Chroetsjov, ontkomt ook de Sovjet-Unie niet aan de hippie-kleidng. De Russische sterren kleden zich in jurken met felle kleuren. De spijkerbroek breek door. Maar de echte doorbraak komt onder de laatste Sovjetleider Michail Gorbatjsov. Zijn hervormingen en openheid zorgen voor een modeboom in de jaren tachtig. De opmars van de Westerse mode is niet meer te stuiten. Een belangrijke rol is hierbij weggelegd voor Gorbatsjovs vrouw Raisa, de eerste Russische First Lady. Ze vergezelt haar man op zijn reizen en ze komt op televisie. Gekleed volgens de laatste mode, waardoor ze zich ontpopt als een voorbeeld voor Russische vrouwen. Anno 2012 is de Westerse mode niet meer weg te denken. Zara, H&M, Topman, ze zitten er allemaal. Net als Christian Dior en andere modehuizen in het GOEM. Voor Russische merken: onder andere in de designfabriek Flacon en het winkelcentrum Tsvetnoj Market.

Moskou druk met voorjaarsschoonmaak

Bladeren vegen, papier opruimen en takken weghalen. Tussendoor met elkaar even een praatje maken of samen op de foto met de hark. Na ruim twee uur werk is de tuin van een ziekenhuis aan de Leninboulevard, buiten het centrum van Moskou, schoon. Tevreden gaan de vijftig Moskovieten naar huis. Afgelopen zaterdag was het soebbotnik, dat verwijst naar vrijwilligerswerk op een zaterdag (soebbota). Met als doel om Moskou, maar maar ook andere, Russische steden op te knappen. Dit jaar valt soebbotnik op 21 en 28 april. Een communistisch initiatief, want Sovjetleider Vladimir Lenin kwam in 1919 op het idee om soebbotnik in te voeren ter reparatie van het spoor. Een jaar later was de dag uitgegroeid tot algemeen vrijwilligerswerk. Zaterdag deden meer dan 1,2 miljoen Moskovieten eraan mee. Voor Russen is het een traditie. Kinderen helpen hun school. Studenten voeren klusjes uit. Fabrieken en ziekenhuizen organiseren onder hun personeel vrijwilligers. De 27-jarige Aleksej Jakimov, student logistiek, veegt de bladeren weg in de tuin van het ziekenhuis. Op zijn honkbalpetje staat 'I hate drugs'.

,,We hebben een zware winter. Alles wordt vies en de sneeuw laat veel rotzooi achter. Als we met zijn allen schoonmaken, is het zo gebeurd. Beter dan dat je in je eentje werkt." Jakimov ziet zelfs een heilzame werking van soebbotnik uitgaan. ,,Er is geen verschil tussen de mensen. Iedereen is gelijk. Chefs vegen samen met het personeel." Soebbotnik vormt het hoogtepunt van de Moskouse nijverheid in april, die in het teken staat van de grote voorjaarsschoonmaak. Als de sneeuw is verdwenen en de temperatuur boven nul komt, wordt de stad klaargestoomd voor de feestdagen in mei,

zoals de viering van de overwinning op nazi-Duitsland op 9 mei. Een leger aan Tadzjieken in oranje hesjes schildert de hekjes langs de weg in groene en gele kleuren. De sterke geur van de verf hangt in de straten. Slechte stukken wegdek worden vervangen. Speeltuinen krijgen een nieuwe laag rode, gele en blauwe verf. Parken ondergaan een opknapbeurt. Bomen en bloemen worden geplant. De hele operatie kent ook een economische kant. Ze biedt werk aan de immigranten uit Centraal-Azië die de onaantrekkelijke klussen uitvoeren. Voor hen maakt het niet uit of Moskou er netjes bijligt. Geld verdienen, daar draait het om, zegt een Tadzjiek die een hek verft en een zakdoek om zijn gezicht heeft gebonden ter bescherming tegen de verflucht. Hij wenst anoniem te blijven. ,,We hebben geld nodig. Als de baas aan het einde van de dag komt kijken en zegt dat hij tevreden is, dan is het goed." En wat verder te doen tegen de verflucht? ,,Die is inderdaad niet gezond, maar als je een of twee glazen melk drinkt, is er niks aan de hand."

De 41-jarige Oksana zit op een bankje in de tuin van het ziekenhuis. De vrijwilligers zijn vertrokken. Ze is ziek en meer wil ze er niet over kwijt. Ze geniet van de schone tuin. Lachend zegt ze over soebbotnik: ,,Moskou is in ieder geval twee dagen per jaar schoon, maar we zouden dit elke zaterdag moeten doen." Zelf help ik een handje in de tuin van het ziekenhuis. Voor het ultieme Russische gevoel en goed voor de inburgering ,,Je bent nu een echte Moskoviet", zegt een vrijwilliger tegen me.

Hoor en wederhoor in Rusland

Als keurig journalist wil je natuurlijk ook weleens de andere kant van het verhaal horen. Niet alleen de oppositie, de verkiezingswaarnemers of de corruptiebestrijders. Dus ga je aan de slag met de overheid of instanties die daar bijhoren.
Voor een verhaal over corruptie in Oefa in de deelrepubliek Basjkirië belde ik met de politievoorlichting voor een aantal kritische vragen en opmerkingen, waarvoor ik graag de mening in Oefa wilde weten. Na de voorlichter te pakken hebben gekregen, stelde ik keurig mijn vragen. ,,Kunt u ze per fax sturen?" Die heb ik niet antwoordde ik. Dat is toch uit de tijd. Welkom in de 21e eeuw, dacht ik bij mijzelf. ,,Kan het daarom niet per mail?'' ,,Nee, dat kan niet. Het moet per fax", kaatste de voorlichter terug. Dus op naar het postkantoor, eerst in de rij sta en vervolgens mijn fax verstuurd. Een bewijs meegekregen dat de fax goed was verstuurd en aangekomen. Nagebeld, nee nog niks ontvangen. Belt u morgen nog maar eens terug. Ook de volgende dag niks ontvangen. Heel vreemd natuurlijk. Kan ik het dat per telefoon nog eens doen. Nee, dat kan niet. Alleen per fax...
In andere gevallen worden ook vragen per mail niet beantwoord. Inmiddels ben ik wijzer geworden. Als ik als reactie krijg, stuurt u de vragen maar op per mail, bluf ik dat ik dat al een keer gedaan, geen reactie heb gekregen en daarom per direct antwoord eis. Er klinkt dan wat gestamel aan de andere kant en vaak word ik doorverbonden en kan ik netjes mijn vragen stellen. Per telefoon.
Maar niet altijd. Vragen aan Verenigd Rusland en de Centrale Kiescommissie over verkiezingsfraude gaat niet werken. Per telefoon. Nee, stuur maar een mail. Even bellen. Nee, niets ontvangen. Kan ik nu niet wat vragen stellen. Nee, alleen per mail. Nee, weer niets ontvangen. Stuurt u nog maar een mail. Maar dan naar mij persoonlijk. Nooit antwoord gekregen.
Vorige maand een nieuwe variant. Ik wil aan de Moskouse metro een paar vragen stellen naar aanleiding van een artikel over zwartrijden in de metro. Ik bel op 19 maart met de voorlichter, die mij keurig te woord staat. Maar hij kan de vragen niet per telefoon beantwoorden. Mail ze maar. Heel snel denk ik na. Bluffen of niet. Maar de jongen klinkt zo vriendelijk dat ik gehoorzaam. ,,Krijg ik vandaag dan antwoord", vraag ik. ,,Ja", klinkt het resoluut. Ik stuur een mail. Geen antwoord, zoals verwacht. Ik heb het opgegeven. Ook omdat ik een deadline heb. Twee dagen later een telefoontje. ,,Wat is uw postadres?", klinkt het aan de andere kant van de lijn. De metro, maar iemand anders dan de voorlichter. ,,U bedoelt mijn mail-adres", reageer ik. ,,Nee, uw postadres. Om de vragen die u heeft gesteld te versturen", klinkt het vastberaden. ,,Maar kan ik de antwoorden niet per mail krijgen." ,,Nee, dat kan niet. Zo werken we niet. Wij zijn een overheidsbedrijf."
Gisteren de brief gekregen. Op keurig briefpapier, het logo van de metro, aanhef en een echte handtekening van de hoogste baas van de metro, de heer Ivan Besedin. Met zijn antwoorden. Ik dank u zeer.
Het kan ook anders. Voor een interview met de vriendelijke en goedlachse Elmira Chajmoerzina, hoofd van het regionale comité van Verenigd Rusland in Kaliningrad, was een telefoontje genoeg voor het maken van een afspraak bij haar op kantoor. Ze nam alle tijd voor mijn vragen.

Speurtocht in Kaliningrad

Snel kan ik nog met de laatste treuzelende Duitsers mee. Een minuut later sta ik in de volle Kathedraal naar het Duitse volkslied te luisteren. Uit volle borst zingen ze. In hartje Kaliningrad. Na het volkslied roemt een oudere Russische man de Duitsers voor de wederopbouw van de kerk, dankt Vladimir Poetin voor het schenken van het orgel en verklaart dat het Britse bombardement in april 1944, dat het hele centrum van de stad verwoeste, geen enkel strategisch doel had en puur was gericht op de burger. ,,Nu is het tijd voor muziek", rondt hij zijn praatje af.
Na Poetins orgel te hebben beluisterd is het mooi geweest. Bij het verlaten van de kerk vraag ik aan de cassière wat de aanleiding is van het Duitse bezoek. Bussen vol zijn deze kant gekomen. Het concert is in het kader van een jaarlijkse culturele uitwisseling tussen Rusland en Duitsland, antwoordt ze. ,,Maar heb je niet betaald voor het concert?", vraagt ze bozig. Nee, antwoord ik. Bij het binnengaan van de kerk liep ik langs de kassa, waar niemand zat en ach een Duitser of een Nederlander, de Rus zal het verschil toch niet zien, dacht ik op dat moment.



De Britten hebben flink uitgehaald in Kaliningrad, toen Königsberg, een stad van ridders en handel, dat behoorde tot nazi-Duitsland. Oude foto's tonen huizen zonder daken, slechts muren staan overeind. Kerktorens die het gezicht bepaalden van de stad zijn verdwenen of hebben gaten zitten. Sovjetsoldaten lopen in april 1945 tussen puin, stenen en kapotgeschoten bruggen. De Sovjets op hun beurt verbrandden bij de inname van Königsberg de wijken Hufen en Haberberg.
De Sovjet-Unie heeft zich nooit om de Pruisische historie bekommerd. Het Duitse volk werd afgevoerd en het veroverde gebied moest eigen gemaakt worden. Russische inwoners trokken binnen. In het centrum kwamen brede straten als de Leninski Prospekt en de Moskovski Prospekt met langs de kant geestdodende Sovjetflats. De overblijfselen van het Pruisische kasteel, dat door de Britten was gebombardeerd tot een ruïne, werd met tanks vernietigd en daarvoor in de plaats kwam het Huis van de Sovjets, dat het nieuwe gezicht van Kaliningrad moest worden. Michail Kalinin, een van Stalins handlangers, kreeg de eer dat deze stad naar hem werd vernoemd.


Het centrum van Königsberg moet in de eerste jaren van de twintigste eeuw prachtig zijn geweest. Elegante, statige panden met torentjes en versierde ramen. Uithangborden 'Cigaretten', kapsalon 'Friseur'. Op een pand aan het water Ad. Kempka Bier&Wein Grosshandlung of op een winkelpui 'Buchdruckerei Wilhelm Teleman'. Kerken als kastelen met hun tinnen daken, torens en vaandels. Standbeelden van Duitse leiders. Het is allemaal weg.
Bijna, want wie zoekt, vindt wel degelijk herinneringen aan de Pruisische tijd. Met een beetje fantasie waan je je in die tijd. In de wijken Amalienau en Maraunenhof staan Duitse villa's. Sommige vervallen met scheuren, afgebladerde verf en kapotte ramen, die je als donkere ogen aankijken. Andere opgeknapt met ronde torentjes, dakkapellen. Ze hebben van de typische Duitse, bruine balken en latten als versiesels in de nok van het huis. De wegen bestaan uit keien en een gammele tram schuifelt piepend door de straat. Het is tram 1. Met aan de zijkant de exclave Kaliningrad afgebeeld en verbonden aan het grote Rusland met de leuze: 'Wij zijn Russen', want de band van Kaliningrad, gelegen als een sandwich tussen Polen en Litouwen, geen directe grens met Rusland en met haar eigen historie, met het moederland mag niet worden vergeten.



Dan opeens zie je tussen de grijze Sovjetflats een rood bakstenen gebouw, waarop met grote cijfers staat 1821 of 1899. Zoals een Duits ziekenhuis uit 1867 dat tegenwoordig hiv- en tbc-patiënten opvangt. Of het gebouw van de Pruisische aandelenbeurs met twee leeuwen bij de ingang. Het wordt nu gebruikt als cultuurpaleis. Terug in de tijd ga je ook met de kerk ter herinnering aan koningin Louise, waar nu het poppentheater zit. Of de Kerk van de Heilige Familie, nu een concertzaal en waar op een zondagochtend het toneelstuk Pinokkio wordt gespeeld.

Poetin kwam met het briljante idee om het kasteel en enkele historische straten te herbouwen. Daar is nog niks van gekomen. Op een plek hebben de Russen een poging gedaan om het Pruisische verleden te doen herleven, het Visdorp. Het is niet meer dan een slap aftreksel, namaak, Disneyachtig. Maar wel met een hip café dat Königsbergbier schenkt.

De duivel lachte vanaf het altaar

Idioot is het wel wat de dames van punkgroep Pussy Riot hebben gepresteerd. Het altaar bestormen van de heilige Christus Verlosserkerk in Moskou om vervolgens te zingen: ,,Heilige Moeder, Heilige Maagd, gooi Poetin eruit", doelend op de warme relatie tussen de Russische-orthodoxe Kerk en de staat. Maar de twintigers hebben met hun ,,punkgebed'' voor elkaar gekregen dat er meer dan ooit discussie wordt gevoerd over deze wel heel erg innige band.
Headbangend staan ze op 21 februari op het altaar. In hun blauwe, gele, rode en oranje bivakmutsen. Met veel gitaarwerk voor de liefhebber. Tussen al het goud en de iconen. Hun unieke optreden blijkt een hit. Het filmpje ervan is populair op internet.

Maar hun fans zitten niet overal. Al duurt het wat lang, voordat zij van zich laten horen en hoe. Heel pikant worden twee bandleden een dag voor de presidentsverkiezingen van 4 maart gearresteerd. Ze kunnen hun act voortzetten in de cel. Na de verkiezingen komt er versterking van een derde bandlid. Nu hangt de drie zeven jaar cel boven het hoofd wegens hooliganisme.
Boze tongen beweren dat Poetin opdracht zou hebben gegeven om tot de arrestaties over te gaan. De aanstaande president houdt zich afzijdig. Heel vroom zegt hij: ,,Als de meisjes de rust hebben verstoord in de kathedraal, dan is dat onplezierig voor alle gelovigen. Ik hoop dat dit niet wordt herhaald."
De kerkleiding is in alle staten. Godslastering, roept ze. ,,De duivel lachte ons toe vanaf het altaar", zegt patriach Kirill, de hoogste baas binnen de Russische-orthodoxe Kerk. Alsof de duivel uit De Meester en Margarita van de Russische schrijver Michail Boelgakov daadwerkelijk ten tonele is verschenen. In het boek houdt de duivel Moskou in zijn greep.
Pussy Riot heeft wel een punt. De Russische-orthodoxe Kerk en de overheid, ze vormen nog net niet een verliefd stel. Kirill noemde Poetin al eens een Gods wonder. Beiden hebben elkaar nodig. Al is er volgens de Russische grondwet scheiding van kerk en staat. Poetin en co steunen de kerk in haar zendingsdrang en ze mikken zelf op de orthodoxe kiezer. Poetin met Kirill bij de paasdienst in de Christus Verlosserkerk. Poetin die als eerste de gordel van de Heilige Maagd Maria mag aanraken. De Russische staatstelevisie zendt het allemaal keurig uit. Zo staat het immers in het script. Op haar beurt helpt de overheid met de bouw van kerken.
Binnen de kerk klinken tegengeluiden. Oké, het optreden was dan niet zo kies, maar zeven jaar cel is het andere uiterste. Het zijn nog moeders ook die in de bak zitten en dat knaagt. Dit is dezelfde groep kerkgangers die zich ergert aan de een-tweetjes tussen de overheid en de kerk.
Het optreden van Pussy Riot heeft geleid tot discussies over de rol van de kerk. De scherpe uitlatingen vanuit de top van de kerk in combinatie met de harde strafmaatregelen vergroot de verdenking dat de kerk meer te zeggen heeft dan alleen op religieus en sociaal gebied. Het vonnis komt nog, maar Kirill mag zich de voorlopige winnaar noemen. De duivel zit in de cel.

Zwartrijder Ivan kijkt verschrikt op

Vliegensvlug loopt hij door. Zonder een metrokaartje voor de lezer van de tourniquet te houden. Achter hem klappen twee stalen armen hard dicht. Een geluid dat nog het meest doet denken aan een vogel of van een attractie op de kermis klinkt door het metrostation Poesjkinskaja/Tverskaja in het centrum van Moskou. Nog een keer kijkt zwartrijder Ivan (20) om of er geen agent achter hem aan komt en dan stapt hij voldaan op de roltrap richting de metro.
Verschrikt kijk Ivan om als hij op de roltrap op zijn schouder wordt getikt. Hij haalt opgelucht adem als hij merkt dat hij een journalist voor zich heeft en geen agent. Lachend zegt hij dat het hem adrenaline geeft als hij de politsija te vlug af is. ,,Het is een spel. Eerst kijk ik of er een agent staat bij de tourniquet. Zo niet, dan rijd ik zwart."
Zwartrijders als Ivan vormen een plaag voor de Moskouse metro. Elk moment gaat er op een metrostation wel zo'n vogelgeluid af. Zwartrijden kan op de manier van Andrej. Maar je kan je ook afzetten op de tourniquet en als een hordeloper over de dichtklappende armen springen. Ook handig is om dicht tegen je voorganger, die wel zijn metrokaart heeft 'afgestempeld', te staan en samen doorlopen. Maar de wraak van de tourniquet kan zoet zijn. De stalen armen knallen met een rotgang dicht. Een blauwe plek verzekerd.
De standaard controleur staat machteloos tegenover de zwartrijder. Meestal zijn het oudere, grijze vrouwen en zij leggen het af tegen de rappe zwartrijders. Ze kunnen ook weinig tegen hen uitrichten, want het metropersoneel mag zelf niet de boete van 1000 roebel (25 euro) uitdelen. ,,Dat juridische recht hebben we niet", zegt controleur Andrej Koeznetsov (55) in zijn groene uniform. Hij leunt tegen een hek naast de tourniquets, dat hij kan openen voor mensen die zonder kaartje mogen reizen, zoals kleine kinderen. Hij pakt een scheidsrechterfluitje, zijn wapen, en blaast er denkbeeldig op. Het is zo'n ouderwets scheidsrechtersfluitje met een balletje erin. ,,Dan moet de politie komen. Die mag wel boetes opleggen. Maar nu moet je weg want de camera houdt ons in de gaten."
Maar in het politiehokje achter Koeznetsov zit niemand. Op de meeste metrostations lopen geen agenten rond bij de tourniquets en kan de zwartrijder lachend afdalen naar de metro. Een blazende controleur achter zich latend. Bij een andere ingang van het metrostation Poesjkinskaja/Tverskaja patrouilleert agent Konstantin Sjachov (32) samen met een collega.
Vijf jaar is hij politieman op de metrostations. Hij opent het hek naast de tourniquets en geeft twee zwervers vrije doortocht richting de metro.
Sinds dit jaar hebben de agenten belangrijke versterking gekregen, vertelt Sjachov vanuit het politiehok met uitzicht op de tourniquets. Extra controleurs staan achter de poortjes. Ze vangen zwartrijders op en geven hen aan bij de politie. ,,Dit helpt echt", zegt Sjachov. ,,Je ziet dat zwartrijders bang zijn. Ze lopen terug om een kaartje te kopen. Wat ook helpt zijn de doorzichtige poortjes die pas opengaan als je je kaart voor de lezer houdt. Zo kan je er niet doorheen rennen."
Andrej de zwartrijder had geluk dat op zijn moment twee extra controleurs even weg waren. Over de boete van 1000 roebel maakt hij zich niet druk. ,,De agenten sturen me altijd terug naar de kassa en dan betaal ik een kaartje voor een rit van 26 roebel."

Einde aan romantiek van Russisch protest

De euforie over de Russische protesten is verdwenen. De oppositieleiders zijn beland in de realiteit. 'Vergeet niet vrienden, wij lopen de marathon.'

Vol bravoure keek Aleksej Navalny in december vorig jaar als een veldheer over de honderdduizend mensen voor zich. 'Ik zie genoeg mensen om nu het Kremlin en het Witte Huis over te nemen', sprak de oppositieleider dreigend vanaf het podium op de Sacharovboulevard in Moskou. 'Maar we zijn een vreedzame kracht. We zullen dat niet doen, nu niet.'
Van de stoere taal bij de Russische oppositie is ruim twee maanden later weinig over. Weg is de euforie over de succesvolle protesten tegen fraude bij de parlementsverkiezingen in december en voor het doorbreken van Vladimir Poetins macht. De witte lintjes, een mars door de stad en hand in hand een kring vormen rond het centrum van Moskou met tienduizenden deelnemers, het zijn herinneringen aan een romantische fase, zoals schrijver Boris Akoenin, een van de gezichten van de Liga van Kiezers, een verzamelnaam voor verschillende oppositiebewegingen, deze periode noemt. Ze staan in schril contrast met de twee protesten na de presidentsverkiezingen van zondag 4 maart. Hooguit twintigduizend kwamen er afgelopen zaterdag opdagen en tienduizend de maandag nadat Poetin voor de derde keer werd gekozen tot president.

Na de maandag was oppositieleider Boris Nemtsov zich ervan bewust dat het hoogtepunt voor nu voorbij lijkt. Sinds de jaren negentig zit de voormalige vicepremier in de politiek en hij kent het spel als geen ander. Vorige week deed hij in Moskou mee aan een protestactie voor de vrijlating van twee gearresteerde leden van de Russische vrouwenpunkgroep Pussy Riot. Zij besprongen in februari het altaar van de Christus Verlosserkerk in de hoofdstad uit protest tegen Poetin en de innige band tussen de overheid en de Russische-orthodoxe Kerk. 'Veel mensen zijn teleurgesteld dat de demonstraties niet het gewenste effect hebben', zegt Nemtsov als hij terugloopt naar zijn auto. 'Politiek gaat met pieken en dalen. In Rusland verloopt het altijd traag. We zijn conservatief en koud. Niet zo heetgebakerd als in de Arabische landen.'

Een andere oppositieleider, Ilja Jasjin, wilde niet geloven dat maandag een slecht voorteken was. 'Toen was het een werkdag en het protest was 's avonds', zegt hij in een café in het centrum van de hoofdstad de dag voor het zaterdagse protest. 'Zaterdag loopt het weer vol.' Maar het liep niet vol. Het was nog wel een vrije dag en warmer dan bij eerdere acties. Na dit protest dringt de werkelijkheid tot Jasjin door en schrijft hij op zijn weblog: 'Vergeet niet vrienden, wij lopen de marathon. Soms moet je het tempo verhogen. Soms vertragen om genoeg adem te hebben om de finish te halen.'
Naast de teleurstelling kent het afnemende enthousiasme ook andere factoren. De eerste woede is weggeëbd. Mensen hebben zich neergelegd bij nog zes jaar Poetin. Daarnaast ontbreekt het aan een strategie. Alleen protesteren geeft de demonstranten weinig vertrouwen in een goed vervolg. Het gat tussen de demonstrerende middenklasse in de grote steden en de burgers in de regio blijft bestaan, waardoor de vonk niet overslaat, erkent Jasjin. 'In de provincie geloven ze wat de staatsmedia beweren.'

De protesten hebben een impuls nodig, meent Joeri Saprykin, lid van het comité 'Voor eerlijke verkiezingen' dat de acties organiseert. 'Er moet een campagne komen om de mensen in Rusland bij elkaar te brengen', oppert hij. Saprykin stelt voor dat blogger Navalny, die via internet strijdt tegen corruptie en daarmee een eigen achterban creëert, mini-Navalny's opzet in de provincie. De linkse leider Sergej Oedaltsov, die in mei voor Poetins inauguratie als president een mars van een miljoen mensen wil opzetten, moet volgens Saprykin de Communistische Partij nieuw leven inblazen en gebruik maken van de regiostructuren en die van vers bloed voorzien. Anderen opperen de oprichting van een politieke partij voor de ontevreden middenklasse met een duidelijke leider.
Saprykin schrijft in een column op de site Lenta.ru: 'Als de oppositieleiders tot de conclusie zijn gekomen dat hun enige optie is om de straat op te gaan, dan hebben ze een grote fout gemaakt.'