De slag om Moskou

De aanval was hard en openbaar. Onder zware muziek en met een dreigende stem zond de pro-Kremlin televisiezender NTV afgelopen vrijdag een vernietigende documentaire uit over de Moskouse burgemeester Joeri Loezjkov. Kritische vragen kwamen aan bod. Waarom keerde Loezjkov niet eerder terug van zijn vakantie toen Moskou deze zomer leed onder de hitte en smog. Waarom besteedde Loezjkov meer geld aan zijn bijen dan aan maatregelen tegen de smog. Hoe kan het dat zijn vrouw de rijkste vrouw is van Rusland?
De documentaire was een nieuwe stap in de ruzie tussen Loezjkov en president Dmitri Medvedev. De bom tussen de twee barstte vorige week. De burgemeester opende het spel. Hij liet dinsdag in een artikel in de krant Rossiskaja Gazeta weten dat een omstreden snelweg van Moskou naar Sint-Petersburg wel door het Chimki-bos bij de hoofdstad moet worden aangelegd. Hij stond hiermee lijnrecht tegenover Medvedev, die eind augustus juist had besloten dat het project moest worden stilgelegd. En dat terwijl premier Vladimir Poetin achter de bouw van de snelweg staat.
Het Kremlin reageerde fel op het artikel van Loezjkov door de volgende dag terug te slaan via persbureau Interfaks. Dat bracht een bericht naar buiten, waarin een bron vanuit het Kremlin meldde dat het drijven van een wig tussen de president en de premier ,,natuurlijk onaanvaardbaar is en absoluut niet in overeenstemming met de werkelijke betrekkingen tussen het staatshoofd en voorzitter van de regering". Volgens de bron kon een reactie niet uitblijven. De vrijdag daarop maakte NTV bekend 's avonds een documentaire over Loezjkov te gaan uitzenden. Daarna volgden andere staatszenders met kritische programma's over de burgemeester.
Medvedev stuurt aan op de val van Loezjkov. De president is bezig om langzittende, onafhankelijke gouverneurs - met een eigen machtsbasis - te vervangen door jonge, moderne en gehoorzame gouverneurs. In Rusland benoemt en ontslaat de president de gouverneur. Moskou heeft een federale status en daarom wordt de functie van burgemeester van Moskou gezien als die van een gouverneur. Medvedev heeft laten weten dat een gouverneur niet ouder mag zijn dan 70 jaar en niet meer dan drie termijnen mag dienen. De 73-jarige Loezjkov, bezig aan zijn vierde termijn, past in het rijtje van politieke dinosaurussen als de gouverneurs van Tatarstan, Basjkirië en Kalmukkië. De eerste twee hebben dit jaar het veld moeten ruimen. De laatste volgt in oktober. ,,Loezjkov is van hen als enige over en is dus aan de beurt", zegt analist Aleksej Moechin van het Centrum voor Politieke Informatie in Moskou.
De burgemeester peinst er niet over om zelf op te stappen. Hij beschouwt Moskou als zijn imperium. Loezjkov is sinds 1992 burgemeester van de hoofdstad. Hij is van plan zijn huidige termijn, die volgend jaar afloopt, uit te zitten, liet hij afgelopen weekend weten op een forum, waar ook Medvedev rondliep. Loezjkov probeert daarom steun te krijgen van Poetin. Door zijn kant te kiezen gokt Loezjkov erop dat de huidige premier nog altijd de machtigste politicus is. ,,Die twee kunnen het met elkaar vinden", merkt Moechin op. ,,Loezjkov hoopt blijkbaar dat deze stap hem zal redden van zijn ontslag."
Loezjkov is geliefd en gehaat in Moskou. Voorstanders prijzen hem, omdat hij van de stad een bruisende metropool heeft gemaakt met winkels die 24 uur open zijn en met de komst van moderne gebouwen. Tegenstanders verafschuwen hem, omdat zijn bouwlust ten koste gaat van monumentale gebouwen in de Russische hoofdstad. Loezjkov zou zijn positie gebruiken om zijn vrouw Jelena Batoerina, hoofd van een bouwbedrijf, aan projecten te helpen.
Voor het Kremlin is september een goede maand om Loezjkov weg te krijgen, vindt Moechin. Volgend jaar december zijn er in Rusland parlementsverkiezingen en in maart 2012 kiezen de Russen een nieuwe president. Veranderen van burgemeester op dit moment zou voordeliger zijn dan volgend jaar. De nieuwe burgemeester heeft dan meer tijd om steun te verkrijgen voor de regerende partij Verenigd Rusland bij de parlementsverkiezingen en voor de heersende president bij de presidentsverkiezingen.
Daarom is het tijdstip van de aanvallen logisch, vindt Moechin. En er is genoeg munitie. ,,Loezjkov staat de laatste tijd onder druk. Onder andere vanwege het Chimki-bos en zijn optreden tijdens de smog. Dit is het ideale moment om van hem af te komen."

Onder de grond

Hij is onmisbaar voor de Moskouse voetganger: de perechod (oversteekplaats). De voetgangerstunnel die onder de wegen met het razende verkeer doorloopt of die je leidt naar de ingang van de metro. Het is een leven op zich in de perechod, en niet alleen in die van Moskou. Ook in die van Sotsji, Kiev en Sint Petersburg.
Voor wie wil oversteken in Moskou is het altijd zoeken naar een rechthoekig bord, waarop een mannetje (waarom geen vrouwtje) een denkbeeldige trap afloopt. Deze tunnels zijn vaak rustig. Hooguit met een straatmuzikant of verkopers die hun handel op tafeltjes of kleedjes hebben uitgestald.
De perechod die leidt naar de metro zijn het meest druk bezocht en daar wordt op ingespeeld. Aan de zijkant in de gangen bevinden zich kleine winkeltjes van ongeveer één bij twee met alleen een luik. Andere zijn groter en hebben zelfs een pashok. Ze verkopen van alles: broeken, nagellak, tassen, tijdschriften, ballonnen, lippenstift, mariabeeldjes, schuursponsjes, zwaarden, natuurlijk sigaretten, schoenen, broodjes (hun geur vult soms een hele tunnel), truien, frisdrank, speelgoedauto's, tweedehands telefoons, scheerspullen, binnenkort mutsen en panty's. Kortom, in de meeste gevallen spullen die je altijd nodig hebt en even snel wil kopen. De hoofden van menig perechodgebruikers zijn daarom niet voor niets steevast opzij gericht. Maar evengoed is het even kijken, kijken, niet kopen, niet kopen.
De verkopers maken zich daarom niet erg druk om hun klant. Rustig lezen ze op een kruk in hun winkel een tijdschrift, kletsen wat met een voorbijganger en drinken thee met andere verkopers. Pas als er echt zaken worden gedaan, komen ze in actie.
De perechod is ideaal voor de winter. Het is er warm, vaak ook door de lucht vanuit het metrostation. Zwerfhonden nestelen zich in een hoek. Bier drinken, afspreken en bijkletsen gebeurt onder de grond. Muziekgroepen treden op. Uitgerust met een versterker, gitaren, microfoon en drumstel kunnen ze rekenen op een vast publiek dat het op een dansen zet.
De perechod leent zich ook uitstekend voor aanslagen. Massa's mensen bewegen zich erin voort en vormen een makkelijk doelwit. Dat bleek ook op 8 augustus 2000 toen terroristen acht mensen opbliezen. Een herdenkingsteken bij het metrostation Poesjkinskaja herinnert zich hier nog aan. Elke dag liggen er bloemen. Een bewaker is er wel in de perechod. Hij heeft een eigen kamer, waar een bed en een televisie inpast.
De laatsten die in de perechod aan zet zijn, zijn de schoonmaaksters. Als de metro's rond 01.00 uur hun laatste rit rijden en de winkeltjes hun luiken hebben gesloten, komen de grijzige dames van minstens 55 jaar tevoorschijn. Gekleed in groene overalls ruimen ze de rotzooi op en vegen de grond van de perechod schoon.

Rusland op zijn best

Nog een keer over deze historische zomer. En nee, dit gaat niet over de talloze branden, de smog in Moskou, de recordtemperaturen van veertig graden, de woedende getroffenen, de brandblussende Poetin en het recordaantal aan verdronken Russen.
Nee, dit gaat over de periode toen de zomer nog vrolijk en vriendelijk was. Toen kinderen sprongen in de fonteinen van de Alexandertuinen naast het Kremlin. Toen de ijsverkoop - Russen zijn gek op ijs - hoger lag dan ooit.

En toen de Moskovieten massaal naar het strand gingen. Want wie geen datsja heeft, moet toch wat gedurende zo'n zomer. Dus als de helft van de stad vertrokken is naar zijn buitenhuisje om de hitte te ontvluchten, gaat grofweg de rest naar het strand.
Daarvan zijn er immers genoeg. Langs de rivier de Moskva bevinden zich talloze officiële en niet-officiële stranden. Hip tegen betaling (500 roebel, dj en je eigen, meegebrachte drinken en eten inleveren) of gewoon ouderwets op een grasveldje op een handdoek.
En overal wordt gezwommen in de bruine rivier. Van jong tot oud. Van strings tot ouderwetse badpakken. Van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat. Met of zonder strandwacht. Op sommige plekken staan borden met verboden te zwemmen, maar hé dit is Rusland, dus wie houdt zich nou aan de regels?
De Russen maken van een dagje strand een heel uitje. Het liefst gaan ze met een groep. De badmintonrackets gaan mee in de tas, evenals de volleybal. Maar wat bijna helemaal tot de vaste stranduitrusting hoort, is de barbecue. Hier geen Webers of andere luxe, moderne types. Nee, vrijwel elke Rus doet het met dezelfde soort. Een ijzeren, grijzige bak met vier poten en daarboven een rooster. De sjasliek ligt erop en boven menig strand hangt de rook en lucht van gebakken vlees. Het bier en de wodka zijn natuurlijk niet ver weg. Rusland op zijn best.

'De branden zijn een cadeau'

De grond is zwart. Een boomstronk smeult na. Nikolaj Petrov maakt zijn dagelijkse ronde door het verbrande stuk bos bij zijn datsja. Hij controleert of het gedoofde vuur niet ergens oplaait. Iemand moet deze vrijwillige klus doen. De brandweer heeft haar werk gedaan en toezicht vanuit de overheid is er niet. Petrov heeft daarom zijn baas gevraagd of hij eerder mag vertrekken van zijn werk.
Het dorp van Petrov, Tsjornoje ('Zwart), behoort tot een van de vele brandhaarden in Rusland. Het ligt op dertig kilometer afstand ten oosten van de Moskou en het zijn dit soort branden die de Russische hoofdstad onder een dikke laag smog stoppen.
De 55-jarige Petrov - in blauwe overall, handschoenen aan en gewapend met een schep -werkt als fabrieksarbeider in Moskou en weet hoe de situatie daar is. Hij tekent een cirkel in de zandgrond en zet een punt in het midden. 'Dit is Moskou. Alle rook gaat naar de stad. Zoals je ziet, is de lucht hier schoon', lacht hij.
Maar wat kun je aan de branden doen? Weinig, meent Petrov. 'Het is de stevige wind gecombineerd met de extreme droogte', legt Petrov uit tijdens zijn inspectie. ‘We hebben nog nooit zoiets meegemaakt.' Even later zegt hij: 'Tijdens de Sovjet-Unie was er een toezichthouder over de bossen. Maar die is er niet meer. Waarom niet? Dat weet ik niet. Dat kan alleen Poetin vertellen.' Petrov maakt zich er niet druk om. 'De natuur werkt nou eenmaal zo. Er zijn toch ook altijd bosbranden in Spanje en Griekenland?'
De gevolgen van de brand in Tsjornoje zijn zichtbaar. Houten schuttingen zijn zwart geblakerd. Een huis sneuvelde. De muren zijn zwart gekleurd. De bewoners zijn vertrokken. Ook een banja, een Russische sauna, ging in vlammen op. De brandweer wist het vuur na drie dagen te bedwingen.
Petrov legt uit hoe hij tijdens zijn inspectieronde te werk gaat. Als een plek een beetje rookt, probeert hij die zelf te blussen met water. In ergere gevallen zorgt hij ervoor dat een wagen met een watertank en slang langskomt. Zoals het geval is bij een volledige rokende wortel van een boom. 'De brandweer heeft geen tijd hiervoor en is met te weinig om dit werk te doen', zegt Petrov.
Voordat hij het terrein inspecteert, ontmoet Petrov de twee vriendinnen Marina Antonova (44) en Elena Savkina (52). Ze hebben zojuist gekeken naar het verbrande stuk bos dat ongeveer twee vierkante kilometer beslaat. Ze bedanken Petrov voor zijn werk. De twee vrouwen stonden vorige week doodsangsten uit. Hun dierbare spullen lagen klaar voor als ze moesten vetrekken. Hun huis hielden ze zelf nat. De brandweermannen zijn hun helden.
Als oorzaak van de branden kijken ze naar de natuur, de wind en de ongewone hitte. Toch geven ze aan dat er wel iets had moeten gebeuren van te voren. 'We waren niet voorbereid. We hadden graag willen weten wat we in zulke gevallen moeten doen. Nu hebben we dat geleerd', glimlacht Savkina. Ook hadden ze graag materieel in hun buurt gehad om zelf de brand te bestrijden. 'Maar ja, dit is een nieuw gedeelte van het dorp’, zegt Antonova schouderophalend. 'Dat materieel lag daarom niet klaar.'
Vrijwilliger Petrov is er niet rouwig dat de branden de grond bij zijn dorp zwart hebben achtergelaten. 'Op de verbrande grond groeien straks jonge bomen. Dat is een cadeau.'

De smog in Moskou zit overal

Alsof Moskou zelf vandaag in brand staat. Net als afgelopen woensdag. De smog hangt dicht tegen de huizen aan. Het zicht is beperkt. De brandlucht is overal te ruiken door de branden rond de stad. Sommige bevinden zich op twintig tot dertig kilometer.
De smog bepaalt het openbare leven in de hoofdstad. Zelfs de Moskouse metro moet eraan geloven. Onder de grond hangt in de metrostations een lichte mist en de brandgeur dringt door tot in de metrowagons. Steeds meer Moskovieten lopen rond met mondkapjes of houden zakdoeken voor hun gezicht. Een verkoper op straat is binnen de kortste keren door zijn voorraad heen. Russen zonder mondkapje houden angstvallig hun mond dicht en lopen zwijgend door.
Wel of niet de ramen en deuren dicht, dat is het dilemma waar de Moskovieten voor staan. Met overdag temperaturen van rond de 38 graden snakken de inwoners 's nachts naar een beetje verkoeling in hun woningen. De meesten beschikken niet over airconditioning. En het raam openzetten, is er ook niet bij, want dat stinkt direct het hele huis.
Het einde van de bosbranden is nog niet in zicht. Tot en met dit weekend ligt de temperatuur voor Moskou rond de 40 graden. De verlossende regen blijft uit.
Ver weg de stad uit is de enige remedie.

Afkoelen ondergronds, of niet

De hoogste en laagste temperaturen op de verschillende metrostations.

Vorige week protesteerde een Moskouse consumentenorganisatie tegen de hoge temperaturen in de stations en de metro zelf. De toegestane maximumtemperatuur is 28 graden. Volgens het hoofd van de Moskouse metro liggen de temperaturen onder de grond zo'n zes tot acht graden lager dan boven de grond. De meeste metrowagons hebben geen airco. Donderdag belooft het buiten 39 graden te worden.

Daar gaat weer een gebouw

Hun gezichten staan erbij alsof iemand is overleden. Een dag eerder, afgelopen zaterdag, botsten de leden van Archnadzor, een bouwkundige waakhond, nog met de politie, nu kijken ze lijdzaam op de stoep toe hoe de graafmachine zijn werk doet. Archnadzor verzet zich tegen de sloop van een roze neoclassicistisch pand uit 1817 met sierlijke, witte omlijstingen langs de ramen. Het is huisnummer 11 in Bachroesjinastraat in de historische wijk Zamoskvoretsje, vanaf het Kremlin over de rivier de Moskva. Het pand moet wijken voor een hotel.
Vrijdag stond het gebouw er nog. Zaterdag werd begonnen met de sloop. Joeri Jegorov -getooid met een ouderwetse lange paardenstaart - van Archnadzor is hier voor de tweede dag op rij. ,,En weer is er een minder stuk van het historische Moskou over. Zo gaat de gemeente om met de Moskouse erfenis", zegt hij met een grafstem. De resten van de stofwolken van een gesloopte muur komen zijn kant op. De sloop had volgens hem nooit mogen gebeuren. ,,Vanaf het begin van de jaren negentig is dit een beschermd gebied." Hij is er woedend over, maar lijkt ook te berusten in een nieuwe nederlaag.
Want het is niet de eerste keer dat de gemeente Moskou de historie met ouderwets sloopwerk ten gronde richt. De buurt Kadasji, ook in Zamoskvoretsje, kan erover meepraten. Burgemeester Joeri Loezjkov heeft maar weinig op met oude panden en verruilt ze al te graag voor hotels en kantoren die niet in de stijl van de omliggende, wel overblijvende, historische panden worden gebouwd. Voor zijn vrouw Jelena Batoerina, eigenaar van een bouwbedrijf, valt hier goed mee te verdienen.
Jegorov vertelt trots over de ,,verdedigers van het oude Moskou" die zich een dag eerder hebben verweerd. Nu is er van verzet bijna geen sprake. Zo nu en dan rijdt er uit protest toeterend een auto langs. Op een oprit houden vier agenten in een politieauto alles in de gaten.
De ongeveer tien leden van Archnadzor hebben zich verzameld bij een bankje. Op dezelfde stoep maar dan vijftig meter verderop staat projectontwikkelaar Andrej Malygin toe te kijken hoe de graafmachine een hap neemt van een stuk muur. Met zijn zwarte kuif, bakkebaarden, overhemd open en gouden ketting doet hij denken aan Elvis Presley. Hij staat er ontspannen bij. Spelend met zijn telefoon.
De sloop was nodig, meent hij. ,,De meerderheid van de bewoners hier vindt dat pand niks. Het was vervallen en er werd weinig meegedaan. Het hotel is goed voor de lokale economie. De wijk leeft ervan op." En die historie? ,,Aan de voorkant van het hotel komt een façade in art decostijl. Net als het gebouw daarnaast. Dit wordt prachtig."