Iedereen in Rusland kent dit liedje

Na een paar tonen neuriën, waren Dmitri, Irina en Tatjana er al uit. Dit is Een miljoen (dieprode) rozen (Миллион алых роз) van Alla Poegatsjova, zeiden ze afgelopen zaterdag bij de pizzeria gezamenlijk.
Iedereen in Rusland kent dit liefdesliedje, wisten ze te vertellen. En inderdaad de ouderen in park Sokolniki dansen op dit nummer. En een zangeres zong het twee jaar geleden in een café in Irkoetsk.
Het liedje met het aanstekelijke deuntje gaat over een schilder die al zijn werk verkoopt en van het geld een miljoen rozen koopt en die aanbiedt aan zijn geliefde. Romantischer kan haast niet, vinden Dmitri, Irina en Tatjana.

En over Alla (61 jaar): ze begon in 1965, zingt nog steeds, geldt als een van de grootste sterren (ze is ook actrice) uit de Sovjet-Unie en het huidige Rusland en heeft onder andere een eigen radiostation: radio alla. Hier haar fanclub (in het Engels) voor degenen die op slag fan zijn geworden.

‘In Rusland is abortus plegen verleidelijk’

Voor Viktoria (24) is het geen moeilijke beslissing om abortus te plegen. Zij hoeft de keuze niet te maken. ,,Het moet van mijn man. Hij is vrachtwagenchauffeur en is bang dat we het financieel niet redden als we een kind krijgen.” Viktoria vertelt in de Moskouse kraamkliniek Nummer 11 haar abortusplannen aan de psychologe Tatjana Popova. Zij begeleidt vrouwen die erover nadenken abortus te plegen.
Viktoria, die meer zwijgt dan praat, is van plan voor het eerst abortus te plegen. Ze is lang niet de enige die in Rusland deze weg bewandelt. Volgens de Verenigde Naties kende Rusland in 2007 de meeste abortussen ter wereld: 53,7 abortussen per duizend vrouwen.
Dat hoge abortuscijfer vindt zijn oorsprong in de geschiedenis, zegt Popova in haar werkkamer, waar alle spelregels rond abortus op een blauwe poster staan vermeld. Haar kamer is niet geheel afgesloten. Een dunne wand loopt niet door tot het plafond, waardoor de gesprekken met haar patiënten op de gang zijn te horen. ,,De Sovjet-Unie was een gesloten land. Seksuele voorlichting werd niet gegeven. Mijn moeder sprak niet met mij over dit onderwerp. De pil werd nooit vertrouwd. Vrouwen waren, en zijn nog steeds, bang voor de bijwerkingen. Ze vrezen dat ze er onvruchtbaar van raken.” Popova heeft het afgelopen half jaar 120 zwangere vrouwen behandeld. Hiervan hebben 98 abortus gepleegd. Dat gaat de goede kant op, zegt ze tevreden. ,,Vroeger lag dat aantal veel hoger. Vijf jaar geleden deden we hier twintig tot dertig abortussen per dag. Tegenwoordig is dat drie à vier keer.”
Die daling is landelijk terug te zien. Want al scoort Rusland hoog, er lijkt sprake van een kentering. Volgens officiële cijfers pleegde in 1991 een vrouw drie tot vier maal abortus. In 2008 was dat 1,4 keer. ,,Er wordt steeds vaker seksuele voorlichting op scholen gegeven. Er is meer informatie”, verklaart Popova de afname. ,,Je ziet dat de jongere generatie beter op de hoogte is. ”
Toch wordt nog altijd te snel naar het middel van abortus gegrepen, vindt Elena Sjesjko, specialiste gezinsplanning van het Instituut voor Gezinsgezondheid. Deze Russische hulporganisatie zet zich in voor de gezondheid van kinderen en ouders. ,,Vrouwen raken ongewenst zwanger en denken: ‘Oh, dan pleeg ik toch abortus’. In Rusland is abortus plegen verleidelijk, want de operatie is gratis. Voor anticonceptiemiddelen moet je betalen.”
Sjesjko is van mening dat Russische stellen te weinig bezig zijn met gezinsplanning. ,,In Westerse landen zorgen ouders ervoor dat ze een goede basis hebben, voordat ze kinderen krijgen. In Rusland denken ze niet na over een zwangerschap. Vrouwen raken op hun twintigste zwanger, terwijl ze dat niet willen en dan kiezen ze voor abortus.”
De Sovjet-Unie was in 1920 het eerste land dat abortus legaliseerde.
Maar voor de huidige de Russische regering is het hoge aantal abortussen een doorn in het oog. Rusland kampt met een demografische crisis. Er sterven meer Russen dan worden geboren. Tussen 1992 en 2008 nam het aantal Russen met meer dan twaalf miljoen af. Volgens de Verenigde Naties zullen er in 2050 nog maar 116 miljoen Russen zijn. De overheid probeert het aantal abortussen terug te dringen. In 2008 ontvingen ouders die een kind kregen een geldbedrag en vorig jaar ondertekende president Dmitri Medvedev een wet die reclame maken voor abortus aan banden legt. De Russische orthodoxe kerk pleitte begin juni voor strengere regels omtrent abortus, al noemde de kerk geen concrete maatregelen. Dit jaar verkondigde de Russische regering dat de bevolking vorig jaar voor het eerst sinds 1995 weer groeide, naar ruim 141,9 miljoen Russen. Dat komt vooral door de toename van immigranten en een lager sterftecijfer.
Naast Sjesjko hangt een landkaart van Rusland, waarop met vlaggetjes staat aangegeven waar haar organisatie actief is. Ze ziet dat de bevolking zich niet laat beïnvloeden. ,,De overheid mag dat wel willen, maar kinderen staan hier niet op de eerste plaats. Eerst je carrière, dan een opleiding, dan een prettig, vrij leven en daarna is er misschien plek voor kinderen.” Daar komt de economische crisis bij. Officiële cijfers zijn er niet, maar Sjesjko vreest dat hierdoor het aantal abortussen in Rusland toeneemt.

Van Machatsjkala naar Derbent

De twee uur durende busrit van de Dagestaanse hoofdstad Machatsjkala naar het zuidelijkere Derbent biedt een mooi inkijkje in het heden en verleden van de Noord-Kaukasische deelrepubliek.
Te beginnen met Machatsjkala. Een stad die 700.000 zielen kent en alleen maar groeit en groeit. De verschillende volkeren, Dagestan kent er meer dan dertig, uit de bergdorpjes komen hier hun geluk beproeven. Het verkeer toetert en raast over de wegen vol gaten. De stad zelf is op sommige plekken een bouwpunt, waar de rijken als koningen hun villa’s laten bouwen omringd door metershoge muren. Een huizenblok verderop leiden stoffige steegjes zonder bestrating naar binnenplaatsen waar rondom huizen staan met pal daarachter grijze en bruine flats. In de huizen wonen gastarbeiders uit Azerbeidzjan met hun kinderen in slechts een kamer en een keuken naast een drugshandelaar met zijn gezin. De wc’s bevinden zich buiten in een hokje. Sommige hebben een pot. Andere slechts een gat in de grond. Warm water, waarvoor wel wordt betaald, is er niet. Dat geld verdwijnt in de zakken van de lokale machthebbers. Met als gevolg dat het koude water met een zwak straaltje uit de kraan stroomt.
De rit in de gele marsjroetka naar Derbent kost 130 roebel, zo’n 3,40 euro. Zestien personen (inclusief chauffeur) passen erin en er wordt pas gereden als de bus vol zit. Op de achterbank zitten twee jongens van een jaar of achttien. Eentje heeft een strak roze shirt van Dolce & Gabbana (nep/echt) aan. Verder bestaan de reizigers uit vrouwen. Sommigen met een kleurige hoofddoek. Anderen zitten zonder. Dagestan ('land van bergen'), waar moslimstrijders vrijwel dagelijks aanslagen plegen, is geen emiraat waar de vrouwen rondlopen in boerka’s en mannen met lange baarden. Het merendeel, moslims, voelt zich Russisch.
Onderweg naar Derbent is het resultaat van het dagelijkse geweld terug te zien. Drie keer passeert de marsjroetka een politiepost, vaak een doelwit, die als kleine bunkers langs de weg staan. Achter de zwart-witte betonnen muren hebben agenten zich verschanst. Bij een rotonde in Derbent staan mannen met camouflagepakken en maskers op. Ze houden hun machinegeweren strak voor hun borst.
De route biedt ook een economische les. Dagestan geldt als een van de armste regio’s van Rusland. Langs de weg lagen vroeger alleen maar wijngaarden, een van de meest trotse producten van de deelrepubliek. Nu is daar een kleinvoud van over. Oud-Sovjetleider Michail Gorbatsjov vernietigde de velden tijdens zijn anti-alcoholcampagne in de jaren tachtig. Dit dreef de werkloosheid omhoog. De verwoeste grond wordt nu verkocht aan rijke russen die hier hun villa’s bouwen. Dat zorgt voor werk, maar dan voor de goedkopere Azerbeidzjanen. Oorspronkelijke bewoners raken naast de corruptie gefrustreerd door de economische uitzichtloosheid en met name jongeren zijn hierdoor gevoelig voor de radicale islam.
Na ongeveer twee uur rijden bereikt de marsjroetka Derbent. Dat beweert de oudste Russische stad te zijn. Begin mei ging hier een bom af op het treinstation. Resultaat: een dode en zes gewonden. In het oude centrum is niks te merken van enige spanning. De sfeer is als in een slapend Frans stadje. Aardappelverkopers zitten langs de de weg. Op een pleintje komt zo nu en dan een auto voorbij. Bekenden groeten elkaar, blijven staan en houden een praatje. Op twee terrassen wordt gekletst, gegeten en gedronken.
De trots van de stad is een zevende eeuwse vesting, net als het oude centrum behorend tot het werelderfgoed. De citadel torent boven Derbent uit en biedt een prachtig uitzicht over de blauwe Kaspische Zee en de groene uitlopers van de Kaukasus. Ongeveer tweeduizend bezoekers per jaar komen hierop af. Dat waren in de Sovjettijd ongeveer 200.000 per jaar. Derbent en Dagestan verdienen meer.

Buurtfeest op 9 mei

De Russische feestdag 9 mei, wanneer de overwinning op Duitsland wordt gevierd en vandaag 65 jaar geleden, in Moskou voelt een beetje als Koninginnedag in Amsterdam. Waar ga je naar toe? Naar welk park? Waar is het leuk? Het Gorki-park en het Park van de Overwinning houden vandaag ongetwijfeld grootschalige feesten met alles erop en eraan en met vanavond een spetterend vuurwerk. Maar in het park in de buurt van mijn huis was ook een feest. Speciaal voor oorlogsveteranen uit de wijk.
Veel stelde dit buurtfeest niet voor. Lekker kneuterig, maar dat gaf extra charme aan het geheel. Een paar honderd bezoekers liepen rond. Er was een podium behangen met zwart-wit foto's uit de oorlog, voor de kinderen waren er luchtkussens en er was sjasliek te eten. Dat was het.
Het podium bood het meeste vermaak. Een zangeres zong liedjes over het prachtige moederland. Daarna speelde een groep studenten de Tweede Wereldoorlog na. Compleet met soldaten die naar het front vertrokken en afscheid namen van hun vrouwen die Russische sjaals droegen, met nagebootste gevechten en met drie man die drie Duitsers speelden met swastikabanden om hun arm. Vooraf werd aangekondigd dat dit toneelstuk speciaal was bedoeld voor de jongste generatie, zodat zij niet moest vergeten wat er was gebeurd. Maar de kinderen waren vooral te vinden op de luchtkussens of in de speeltuin.
De meeste toeschouwers bestonden uit Russen ouder dan 40 jaar. Voor het podium stonden ongeveer twintig bankjes. De verse verf was nog te ruiken. Sommigen zaten uit voorzorg op een krant. Op de eerste twee rijen zaten de oorlogsveteranen, mannen en vrouwen. Een enkeling leunend op een stok en rijkelijk behangen met medailles. Er werden foto's van hen gemaakt en ze hielden bloemen vast, die ze eerder hadden gekregen.
Het toneelstuk had iets sneus. Soms viel het geluid weg, waardoor de begeleidende pianiste gedwongen was om te pauzeren en de toneelspelers geduldig stonden te wachten. Een andere keer vertrokken halverwege het stuk vrijwel alle toeschouwers - alleen de oorlogsveteranen bleven zitten- om te kijken naar een colonne tanks, die plotseling voorbij kwam rijden en eerder had deelgenomen aan de parade op het Rode Plein. De soldaten werden toegejuicht alsof ze de bevrijders zelf waren, alsof ze net terugkwamen van het front.
Na de groep studenten was het de beurt aan de buurtkinderen voor een aantal dansjes. Daar kwamen nog de meeste mensen op af. Hun opvoering was het beste te bekijken vanaf het opgezette terras in de zon, met een portie sjasliek en een halve liter kvas. Het buurtfeest gaat tot 20.00 uur door. Daarna kunnen mijn buurtbewoners verder losgaan. Morgen hebben ze een officiële vrije dag.

Gevechtsvliegtuigen, oorlogsveteranen en Stalin

Ook twee minuten stilte in Moskou

Gemarteld en gestorven op slechts 28-jarige leeftijd in een KGB-gevangenis, maar voor altijd een Nederlandse oorlogsheld. Zijn naam staat in gouden letters op een wit gedenkteken op de Vvdedenskoje begraafplaats in Moskou: G.H.M. Van der Waals. Elk jaar komt op 4 mei op deze plek de Nederlandse gemeenschap in Moskou bijeen om Gerrit van der Waals te herdenken.
Zijn naam staat terecht in het goud geschreven, blijkt na het lezen van de doctoraalscriptie Gerrit van der Waals, een vergeten held door Charles Storm van ’sGravesande, voormalig defensieattaché in Moskou. In 1942 wordt luitenant Van der Waals als krijgsgevangene afgevoerd naar Duitsland. Hij komt terecht in een kazerne in Stanislau, toen Polen, inmiddels Oekraïne. Na een jaar ontsnapt hij en legt te voet zeventig à tachtig kilometer af over de Karpaten om in Hongarije te komen. Dat land is pro-Duitsland, maar het stuurt geallieerde vluchtelingen niet weg.
In Hongarije raakt Van der Waals betrokken bij het verzet. In maart 1944 valt Hitler toch Hongarije binnen. Van der Waals redt het leven van joden door hun paspoorten te vervalsen. In december 1944 slaagt Van der Waals erin zich vanuit Hongarije aan te sluiten bij de geallieerde troepen, in dit geval het oprukkende Rode Leger. Hij wil de Sovjet-Unie voorzien van informatie over de Duitse troepen.
Maar de Russen vertrouwen hem niet. Ze beschouwen Van der Waals door zijn lengte, blonde haar en blauwe ogen als een Duitse spion. Hij valt in handen van de gevreesde organisatie Smersj, dat staat voor Dood aan de Spionnen. Van der Waals belandt in januari 1945 in de beruchte Loebjankagevangenis en daarna in de Lefortovskaja en Boetirskajagevangenissen. Smersj probeert hem bekentenissen te ontlokken en martelt hem onder meer door het toedienen van drugs. In 1946 doet Van der Waals een poging tot zelfmoord door te springen in een liftschacht. Een stang breekt zijn val.
Van der Waals’ gezondheid verslechtert en op 11 augustus 1948 overlijdt hij in een ziekenzaal van de Boetirskajagevangenis. ,,Volgens het medische dossier sterft hij aan longtbc en door een zwak functionerend hart, maar het proces van martelen en een slechte behandeling maakt hem vatbaar voor ziekte”, licht defensieattaché Rein Schravendeel van de Nederlandse ambassade in Moskou toe. Van der Waals' lichaam wordt gecremeerd.
In 1958 komt er een grafsteen ter nagedachtenis van Van der Waals op de Vvedenskoje begraafplaats in Moskou. Het is het enige gedenkteken van een Nederlander in de Russische hoofdstad. Bij de gedenksteen van Van der Waals legde de Nederlandse ambassadeur Ron Keller vandaag een krans neer. ,,In Van der Waals herdenken we de helden en heldinnen die vochten voor vrijheid en gerechtigheid", zei Keller in een korte toespraak, voordat de stille tocht over de begraafplaats begon naar het gedenkteken van Van der Waals.

1 mei: de bijna-arrestatie van Dima

Om 09.45 uur gisteren afgesproken met vriend Dima op metrostation Poesjkinskaja. Het was 1 mei, de Dag van de Arbeid en in Moskou dé kans om te demonstreren. Ook voor Dima, die gewapend met een zelfgemaakte poster: '2x2=5. Tsjoerov, kopieer Grizlov niet' kwam aanlopen. Zijn creatie verwijst naar eerdere verkiezingsfraudes. De getallen verwijzen naar het gesjoemel met de uitslagen en de tekst betekent dat Vladimir Tsjoerov, de voorzitter van de kiescommissie, niet moet doen wat de leider van Verenigd Rusland Boris Grizlov, de partij van Poetin, wil.
Dima is sociaal-democraat en journalist. Hij had met vrienden afgesproken om zich aan te sluiten bij de demonstratie van Rechtvaardig Rusland. Een partij die wordt toegestaan door het Kremlin en soms hard uithaalt naar Verenigd Rusland. Rechtstreekse kritiek op Poetin of Medvedev is er niet bij, vertelde Dima.
Het was in de drukte even zoeken naar zijn vrienden. De demonstranten waren op weg naar het Poesjkinplein in het centrum van de stad en bevonden zich op de Petrovboulevard. Het was een sliert van ongeveer duizend man. Rechtvaardig Rusland bestaat uit verschillende afdelingen/organisaties, die zich bij de partij hebben aangesloten. De sliert was daarom opgedeeld in verschillende vakken. Er was het vak van gepensioneerden, die demonstreerden voor een hoger pensioen. Daarvoor liepen in groene shirts jongeren die pleitten voor een beter milieu. Anderen voor meer internetgebruik en gekleed in hun uitrusting waren er oorlogsveteranen die zich vergeten voelen. Ieder gedeelte had zijn eigen vlaggen en spandoeken, in de geel-rode partijkleuren. De stoet had wat carnavalesk: orkesten met blazers en trommels liepen mee en toen de demonstranten hun eindpunt hadden bereikt, haalden jongeren aan de kop van de stoet acrobatische trucs uit op speciale fietsen. Om de zoveel tijd werd er wat omgeroepen en afgesloten met het traditionele, Russische ,,hoera, hoera, hoera", een soort van strijdkreet. De muziek, de fietsers en het hoera waren bedoeld om de mensen een goed gevoel te geven, aldus Dima. Zo ging dat ook bij demonstraties tijdens het communisme.
Na vijf minuten meegelopen te hebben haalde Dima trots zijn poster uit zijn plastic zak en toonde hem aan zijn vrienden. Speciaal voor een fotojournalist hield hij hem nog even duidelijk omhoog. Vanaf dat moment had Dima de aandacht van een agent die op gelijke hoogte met ons kwam meelopen. Nog geen twee minuten later verschenen er twee mannen met oortjes en een van hen rukte Dima's poster uit zijn handen. De agent en een van de mannen met het oortje namen Dima mee. Hij stribbelde tegen. Zijn vrienden keken toe. Niemand deed wat. Een minuut later werd Dima losgelaten. ,,Ik heb gezegd dat ik journalist ben. Ze hadden geen zin in een groot verhaal in de krant en omdat ik ook niet meewerkte, lieten ze me gaan. Ze wilden geen rel tussen al deze mensen. Die twee mannen met oortjes weigerden zich te identificeren. Zij en de agent zijn van buiten de partij." Volgens Dima kwam kort daarna de rechterhand van de leider van Rechtvaardig Rusland naar hem toe. ,,Je ziet het: Rusland is een geleide democratie'', had ze tegen hem gezegd. Op mijn vraag of ik hem niet had moet helpen, zei hij: ,,Nee, dat hoeft niet. Als ze je oppakken, laten ze je na twee uur vrij. Dat doen ze met alle demonstranten."
Bij het Poesjkinplein eindige de demonstratie voor een podium, waarop sprekers van Rechtvaardig Rusland hun zegje deden. Partijleider Sergej Mironov hekelde de rol van Russische oligarchen tijdens de economische crisis. Ook gaf hij af op de monopoliepositie van Verenigd Rusland. Hij riep op tot een einde aan verkiezingsfraude. Een leider van de vakbond pleitte voor meer stakingsrecht van de arbeiders. Een ander richtte zich tegen de Moskouse burgemeester Loezjkov en zijn bouwwoede ten koste van cultuur-historische gebouwen en parken, zoals hij van plan is rond het Poesjkinplein. ,,Zij mogen het wel zeggen. Maar de gewone mens niet", sprak Dima. Hij voegde eraan toe dat de grootste angst van het Kremlin onrust is onder het volk en dat dat leidt tot een revolutie.
Na een kwartier was het tijd om de demonstratie te verlaten. De sprekers die nu nog kwamen, vertelden toch allemaal het zelfde, verklaarde Dima. De nieuwe plaats van bestemming was de McDonald's (de eerste ooit in Rusland), waar het tijd was voor cola, kipnuggets en ,,freedom fries'', zei Dima lachend.