Een bijzondere wijk in Kiev

Hij weet precies wat er met zijn oud-collega's is gebeurd. De 57-jarige Pjotr Mogiltsjoek wijst naar een kolossale, vervallen flat in een wijk van de Oekraïense hoofdstad Kiev. 'In dat gebouw woonde een voormalige collega die niet meer leeft. In mijn flat is onlangs een oude bekende van mijn werk overleden.'
Hij loopt naar het nog te onthullen herdenkingsmonument voor de slachtoffers van de kernramp van Tsjernobyl, op 26 april 25 jaar geleden. Mogiltsjoek, gepensioneerd, werkte als elektromonteur bij kernreactor nummer 1 van de centrale Tsjernobyl. Nummer 4 ontplofte. De overleden mannen zijn van zijn leeftijd. Oorzaak van hun dood: de radioactieve straling die vrijkwam na de explosie, zegt hij vastbesloten. 'Artsen hebben dat bevestigd.'
Waar de geëvacueerde bewoners van de in problemen verkerende Japanse centrale Fukushima hopen op een terugkeer, vormen Mogiltsjoek en de andere getroffenen van de Tsjernobylramp de eerste kernenergievluchtelingen. Zij woonden en werkten bij de kerncentrale. Ze zijn 25 jaar geleden na de kernramp weggestopt in flats in een wijk van Kiev. Mogiltsjoek schat het aantal Tsjernobyloverlevenden dat om hem heen woont op duizenden. In de wijk staan grijze flats achter elkaar opgesteld. Met de grauwe lucht op de achtergrond maken ze een nog somberder indruk. De Tsjernobylbewoners kennen elkaar, bieden elkaar troost en ontmoeten elkaar elk jaar op het tijdstip dat de explosie plaatsvond. 'We komen elkaar vaak tegen. Meestal tijdens begrafenissen', zegt Mogiltsjoek in zijn woning aan de keukentafel. Soms roept hij de hulp in van zijn vrouw Marina (56). 'Als het emotioneel wordt, kan ik me niet alles goed herinneren.'
Hij was er bij toen de grootste kernramp ooit zich ontwikkelde. Op zijn fiets kwam Mogiltsjoek die ochtend van 26 april aan bij de centrale. Wat hij zag, kon hij nauwelijks geloven. De nacht ervoor had reactor 4 een test ondergaan, waarbij de veiligheidssystemen werden uitgeschakeld. Het experiment ging faliekant mis en de reactor explodeerde. Radioactieve straling kwam direct vrij in de lucht. 'Zo verlaat je een dag eerder je werk en is er niets aan hand. Dan kom je de volgende dag terug en lijkt het alsof de centrale is gebombardeerd. Reactor nummer 4 was veranderd in een grote zwarte krater. Ik zag meteen dat dit niet goed ging.'
Op enkele geruchten na wisten de bewoners van Pripjat, een stad met 50.000 inwoners en twee kilometer gelegen van de centrale, niets van het ongeluk. De autoriteiten van de gesloten Sovjet-Unie hielden zich stil. De bewoners genoten op 26 april van een prachtige lentedag. Ze wandelden buiten. De stad kende die dag twee bruiloften. Kinderen gingen die zaterdagochtend naar school, een gewoonte tijdens de Sovjet-Unie.
Mogiltsjoek herinnert zich hoe hij in Pripjat op de weg terug van zijn werk een vrouw met een kinderwagen tegenkwam. 'Ik zei tegen haar dat ze naar huis moest gaan. Alle deuren en ramen moest sluiten. Ze keek links van mij, rechts van mij. Overal zag ze mensen rustig wandelen en toen keek ze mij aan met een blik van die is niet normaal. Ik kon haar geen ongelijk geven. Ik zag er na wat die dag was gebeurd, gesloopt uit.'
Thuis sloot Mogiltsjoek, vader van twee dochters, het huis af. Vertrekken was geen optie. 'Je laat je collega's niet in de steek. Daarbij was er niks georganiseerd om weg te gaan.' Pas zondagmiddag, anderhalve dag na de explosie, verschenen bussen in de stad om alle bewoners te evacueren.
Hoe anders gaat dat nu met de centrale van Fukushima, concludeert Mogiltsjoek verbitterd. 'In Japan verloopt de informatievoorziening beter. De overheid heeft verboden zones ingesteld en waarschuwingen afgegeven. De bewoners rond de kerncentrale zijn direct geëvacueerd. De autoriteiten vertellen wat er gebeurt. Dat de Sovjet-Unie 25 jaar geleden zweeg, is de grootste fout die de communisten toen hebben gemaakt. Er was geen plan voor als het mis zou gaan.'
De evacuatie was tijdelijk, beloofde de overheid. Voor drie dagen. 'Na wat ik had gezien wist ik dat het langer zou gaan duren.' Mogiltsjoek en de andere inwoners van Pripjat keerden nooit meer terug.
Mogiltsjoek somber aan zijn keukentafel. Zijn aankomst 25 jaar geleden met zijn vrouw en twee dochters in de Oekraïense hoofdstad was kil. 'Je bent je huis kwijt. Je spullen. Je toekomst. De Sovjet-Unie had geen geld. We moesten alles zelf opnieuw kopen. We gebruikten de keukendeur als tafelblad.'
Na de ramp werkte Mogiltsjoek nog drie jaar op de tot 2000 werkende centrale. Vijftien dagen in het besmette gebied en de andere vijftien erbuiten om ergere besmetting te voorkomen. Hij kreeg sinds het ongeluk drie keer een hartaanval. Geen toeval, zegt hij. Doelend op de radioactieve straling.
Buiten bij het nog te onthullen gedenkteken voor de Tsjernobylslachtoffers verplaatst Mogiltsjoek zich in het lot van de Japanners. 'Ik weet wat ze doormaken. Het gevoel dat je moet zien te overleven. Maar ik weet zeker dat Japan deze mensen zal behandelen als helden. Ons lieten ze in de steek.'

Tsjernobyl, de verboden zone

De verboden zone. Een gebied met een straal van dertig kilometer rond de kerncentrale Tsjernobyl, waarvan kernreactor nummer 4 in de nacht van 25 op 26 april 1986 ontplofte. Hierbij kwamen radioactieve deeltjes de lucht in. Het is de grootste kernramp ooit. Niemand komt zonder toestemming de verboden zone in. Politieposten en slagbomen staan bij de toegangswegen. Prikkeldraad en waarschuwingsborden omringen het gebied.


Kernreactor 4, na de explosie. Het personeel van kernreactor voerde in de nachtelijke uren van 26 april een experiment uit. Hierbij werden de veiligheidssystemen uitgeschakeld. Blok 4 ontplofte en direct kwamen radioactieve straling vrij. Alle mensen die op dat moment in de reactor werkten, overleden. Direct of later in het ziekenhuis.

Kernreactor 4, 25 jaar later, omhuld door een sarcofaag. De pijp is door de mist en sneeuw nauwelijks te zien. De kerncentrale sloot in 2000.
Op de bodem van de reactor ligt 185 ton aan radioactief puin en lava-achtige nucleaire brandstoffen. Tot dusverre te gevaarlijk om weg te halen. Toeristen mogen niet verder komen dan driehonderd meter van reactor nummer 4. De geigertellers, die de hoeveelheid straling meten, piepen in hoog tempo door. Om de reactor staat de in 1986 in zes maanden gebouwde sarcofaag. De houdbaarheidsdatum hiervan is verstreken. Er zaten scheuren in, waardoor straling vrijkwam. De sarcofaag is opgelapt. Gids Joeri Tamartsjoek ontkent dat de reactor nu nog lekt. ,,De oude is gestabiliseerd", zegt hij kort. Desondanks dringen de fijne radioactieve deeltjes nog altijd door de constructie naar buiten. ,,Maar dat is niet schadelijk en lang niet zo erg als in 1986."
Een nieuw omhulsel blijft noodzakelijk. Een Frans consortium gaat over de oude sarcofaag een nieuwe bouwen. De komst van een nieuwe beschermlaag laat op zich wachten. Teleurgesteld stelt Tamartsjoek vast: ,,Waar de bureaucratische Sovjet-Unie zes maanden overdeed om een sarcofaag te bouwen, overlegt de democratie nu 13 jaar over hoe de nieuwe gefinancierd moet worden."

25 jaar na de kernramp wordt nog elke dag gevochten tegen de radioactieve straling. Drieduizend werknemers van de niet meer actieve kerncentrale nemen als forensen de trein vanaf het speciaal hiervoor gebouwde Slavoetitsj, een stad die op 50 kilometer van de reactor ligt. Tweehonderd arbeiders wonen in het gebied, in de stad Tsjernobyl op achttien kilometer van de reactor. Het werk richt zich op het controleren en indammen van de straling. De tweehonderd van Tsjernobyl ondergaan jaarlijkse een medische keuring en wonen en werken vijftien dagen in de verboden zone en verblijven vijftien dagen buiten het gebied om ergere besmetting te voorkomen.


Bij de kantine, waar de werknemers eten, wijst de geigerteller een waarde aan die 36 keer zoveel is als het normale niveau.

Het Sovjetmodelstadje Pripjat, op twee kilometer afstand van de centrale, sliep in nacht van de explosie rustig door. De volgende dag genoot Pripjat, waar het leven in het teken stond van de centrale, van een zonnige zaterdag. Bewoners wandelden door de stad. Huwelijken werden voltrokken. Door de stad gingen geruchten over een explosie bij reactor 4, want iedereen kende wel iemand die bij de kerncentrale werkte. Maar niemand wist precies wat er was gebeurd. De Sovjet-Unie zweeg over de ramp. ,,Mensen hadden vertrouwen in de overheid. Dit was geen tijd om kritisch te zijn", verklaart Tamartsjoek het gezagsgetrouwe gedrag van de bevolking. Pas zondagmiddag reden bussen de stad in en werden de 50.000 bewoners in allerijl geëvacueerd. Daarna volgde de inwoners van de stad Tsjernobyl. De bevolking kreeg te horen dat ze na drie dagen kon terugkeren. Dat gebeurde nooit.

Nu 25 jaar later is Pripjat een spookstad. Een stille herinnering aan de Sovjet-Unie. Gebouwen staan op instorten. In een pretpark roesten het reuzenrad, de zweefmolen en de botsauto's weg. De verf in de huizen bladert af. Aan het plafond onder de verdieping van het zwembad hangen ijspegels. Elders lekt het continu. In een voormalige school zijn de ramen kapot. Stoelen en boeken liggen verspreid over de grond. Plunderaars hebben huisgehouden, zegt Tamartsjoek. Een een tekening van Lenin ligt duidelijk zichtbaar op de grond.

Bij het verlaten van de verboden zone worden bussen gecontroleerd op straling. Toeristen staan in een detectieapparaat voor een keuring. 'Schoon' geeft de machine bij iedereen aan. De slagbomen gaan open en de busjes met toeristen verlaten het gebied. De volgende dag gaan de soldaten van Tsjernobyl opnieuw aan het werk in de verboden zone.
Gids Tamartsjoek verwacht dat het gebied rond de centrale, de tien kilometerzone, voor duizend jaar onbewoonbaar blijft. Maar gepensioneerden trekken zich niks aan van de straling en keren terug naar hun buiten Pripjat gelegen huizen die ze ooit hebben moeten verlaten. De Oekraïense regering staat het toe. ,,Ze kennen het hier. Dit is hun land", legt Tamartsjoek uit.

De uitstekende documentaire The battle of Chernobyl vertelt alles over de ramp.

Het begon met Gorbatsjov

Het is de tweede helft van de jaren tachtig. Ik ben ongeveer 10 jaar en vraag aan mijn ouders hoe ik toenmalig Sovjetleider Michail Gorbatsjov een brief kan schrijven om mijn bewondering voor hem uit te drukken.
Gorbatsjov, vorige week 2 maart 80 jaar geworden en daarom is er een fototentoonstelling over hem naast het Kremlin, was in die tijd niet van de kranten en journaals weg te slaan. Waarom begreep ik niet precies, maar wel dat hij met iets bijzonders en positiefs, in mijn kinderogen, bezig was.
Het is Gorbatsjov geweest, die mijn interesse in Rusland, toen de Sovjet-Unie, aanwakkerde. En misschien ook wel voor het avontuurlijke boek Michael Strogoff, koerier van de tsaar, door Jules Verne. Wat gebeurde daar in dat enorme land en wat deed Gorbatsjov precies? Wat was dat voor een volk, vroeg ik me toen af. Afgelopen zaterdag naar de tentoonstelling geweest. Die tot morgen duurt. Foto's van Gorbatsjov met Obama, Merkel en met zijn Amerikaanse tegenspeler uit die tijd president Ronald Reagan. Natuurlijk ook foto's van zijn vrouw Raisa. En foto's van de Sovjet-Unie in die tijd.
Het was rustig tijdens de tentoonstelling. Hooguit zes mensen. Al zei de man achter de kassa dat de tentoonstelling druk werd bezocht.
Gorbatsjov kan niet rekenen op veel populariteit onder de Russen. Hier zien ze hem als de man die de Sovjet-Unie verkwanselde en zorgde voor lange rijen voor lege winkels. In het Westen stromen de zalen nog altijd vol als de laatste Sovjetleider op bezoek komt. Daar zien ze hem als een icoon dat het communisme begroef en het IJzeren Gordijn neerhaalde.
Gorbatsjov is nog altijd politiek actief. Hij is mede-eigenaar van Novaja Gazeta, Ruslands meest kritische krant en heeft zijn eigen stichting. Rond zijn verjaardag haalde Gorbatsjov uit naar de politieke elite. Hij noemt premier Vladimir Poetin verwaand, vindt Rusland geen democratie, omdat de leiders onderling bepalen wie de volgende president wordt en waarschuwt voor een volksopstand, zoals in de Arabische Wereld. Desondanks feliciteerde Poetin Gorbatsjov met zijn verjaardag en president Dmitri Medvedev kende hem de hoogste Russische onderscheiding toe.
Gorbatsjovs tijdperk, dat begon in 1985, kwam ten einde in 1991 bij de val van de Sovjet-Unie. Zijn functie hield op te bestaan en op dat moment was Boris Jeltsin, die de augustuscoup had neergeslagen, de grote man. Op Jeltsin, in 2005 overleden en dit jaar ook 80 was geworden en voor hem is er ook een fototentoonstelling, had ik het niet zo. Hij vernederde de door mij bewonderde Gorbatsjov in het openbaar door hem te dwingen een document voor te lezen, waarin stond dat Gorbatsjovs collega's achter de staatsgreep stonden. En zoals ik het begreep was Jeltsin de man van de rigoureuze stappen en Gorbatsjov van de geleidelijke weg. Dat laatste leek mij als tienjarig ventje het meest verstandig.
En die brief? Die is nooit verstuurd. Het antwoord van mijn ouders ontnam mij de hoop dat Gorbatsjov mijn brief ooit zou ontvangen.

Zjanno's stolovaja vecht tegen fastfood

Zjanno maakt het een gast van haar Moskouse stolovaja, de benaming van de Sovjeteetkantine, nog even goed duidelijk. ,,McDonald's verkoopt chemisch eten en wat mij maken is zelfgemaakt. Net als thuis", zegt ze luid als ze een bord met vlees en aardappelpuree uitserveert. Zjanno - wit schort en een groen haarnetje - weet dat de beroemde Amerikaanse fastfoodketen, die tweehonderd meter verderop een vestiging heeft, haar grote concurrent is.
Rond lunchtijd is het niet druk in Zjanno's knusse, houten stolovaja in een wijk buiten het centrum van de Russische hoofdstad. De 55-jarige Armeense bedient in haar eentje de gasten. Haar dochter zit achter de kassa. Van de dertig stoelen zijn er vrijwel steeds zes bezet. Steeds als iemand vertrekt, komt een nieuwe gast binnen. Die loopt met zijn dienblad langs de vitrine met frisdrank, kool- en bietensalades, koteletten, kip, aardappelpuree, brood en gebakken aardappelen. Terwijl de gast wacht, warmt Zjanno het bestelde eten op in een magnetron. Als het gerecht ertoe dient, strooit ze er nog een handje peterselie overheen. Een lunch (compote en twee gerechten) kost bij Zjanno 150 roebel (3,80 euro).
Haar stolovaja, open van 09.00 uur tot 20.00 uur, moet opboksen tegen de oprukkende fastfoodcultuur in Moskou. Sinds de val van de Sovjet-Unie twintig jaar geleden en het communisme werd begraven, is er geen houden meer aan. Fastfood is overal verkrijgbaar. Van kebabtenten op de hoek van de straat tot McDonald's bij vrijwel elk metrostation. In winkelcentra zitten de aanbieders van tortilla's, sushi en pizza's.
Tijdens het communisme konden de Russen kiezen uit twee opties om te gaan uit eten: een restaurant of een stolovaja. De eerste was er nauwelijks. In de ogen van de communistische leiders was een restaurant te decadent en te westers. Ze bepaalden dat de bevolking kon eten in een stolovaja. Een eetgelegenheid zonder opsmuk. Het draaide om goedkoop en eenvoudig Russisch voedsel aan tafels met een kleedje onder felle verlichting. Ze bestaan nog altijd, met name buiten de hoofdstad, zoals aan de Zwarte Zee in badplaatsen als Sotsji en Adler. Hier is de stolovaja een geliefde plek. Maar in het dynamische Moskou worden ze overvleugeld.
De gepensioneerde Irina Levina (70) eet elke dag bij Zjanno. Voorovergebogen prikt ze in haar bieten- en koolsalade. Ze kan zich de prominente plek van de stolovaja tijdens de Sovjet-Unie goed herinneren. ,,Overal zat er eentje. Nu moet je weten waar een stolovaja ligt."
Zjanno komt erbij zitten. Samen met Levina zoekt ze naar een verklaring waarom de stolovaja een kwijnend bestaan leidt in Moskou. Ze komen tot een gezamenlijke conclusie. De stolovaja kampt met een negatief imago, verklaart Zjanno. ,,Het is minder prestigieus om bij een stolovaja te eten. Dat is iets uit de Sovjettijd. Niet modern." Maar ze blijft hoopvol. ,,Er stappen mensen uit bij het metrostation waar McDonald's ligt en toch komen ze naar mij."
Tweehonderd meter verderop is elke stoel bij McDonald's bezet. Vooral jongeren weten de Amerikaanse hamburgers te vinden. Aleksej Zelenin (27), werkzaam bij de overheid, benadrukt het grote voordeel: ,,Hier word je sneller geholpen dan bij een stolovaja." Maar dat is niet het grootste probleem voor de stolovaja, meent hij. ,,De stolovaja is geen alleenheerser meer. Er is meer concurrentie dan vroeger. In Moskou zit tegenwoordig van alles tussen een stolovaja en een restaurant in."
Maar de stolovaja hoeft zich niet neer te leggen bij de huidige situatie, meent Zelenin. Hij ziet kansen in een moderne variant. ,,Er zijn al eetkantines met beter personeel, goed eten en een leukere inrichting."

'Kadyrov is een historisch figuur'

'Voor jongeren is het erg zwaar in Tsjetsjenië. Je leert en leert, je haalt je diploma, maar je kan geen werk vinden. Veel jongeren hangen daarom rond op de bazaar. Ik heb gestudeerd voor tandarts, maar werk nu als fotograaf bij de ijsbaan. Ik heb zelf een fototoestel gekocht. Niet iedereen kan zich dat veroorloven.
Alleen met de juiste connecties krijg je een baan. Of je betaalt ervoor. Als een directeur jou een baan wil geven dan moet je hem betalen. Iemand die meer geld neerlegt, krijgt de functie. Ik heb een keer gesolliciteerd. 'Hoeveel geld heb je?', vroeg de directeur. 'Dat heb ik niet', antwoordde ik. 'Ik ben slim. Je hebt verstand nodig', zei ik tegen hem. Het heeft niet geholpen. Ach, zo gaat het op de hele Noord-Kaukasus.
Wij werken met zijn vijf-en hier. Met zijn allen huren we deze ruimte, waar we onze foto's kunnen afdrukken. De huur ligt op 20.000 roebel per maand. Ik verdien 12.000 roebel per maand. Ik heb een vrouw en drie kinderen. Dankzij mij werkt hier ook een vriend van mij. Hij is getrouwd en heeft twee kinderen.
Tijdens de oorlog ben ik gevlucht naar een dorpje buiten Grozny. Toen ik terugkeerde, zag ik dode lichamen, modder, afval. Kadyrov doet het goed. Hij is een held voor allen. Dankzij hem is er nieuw leven in Grozny. Hij heeft in korte tijd een stad opgebouwd. Wat hij zegt, gebeurt.Het is stabiel in Tsjetsjenië. Vroeger liep iedereen met wapens rond. Nu kun je rustig naar de bioscoop.
Drie aanslagen deze week? In één nacht. Daar weet ik niks van. Ik kijk ook geen televisie. Dan zie je alleen Kadyrov.
Kadyrov kan niet iedereen helpen, werk geven en geld geven. Hij heeft ook maar twee handen en een paar ogen. Ik weet ook niet of hij de problemen van jongeren kent. De omgeving om hem heen is slecht. Hij heeft om zich heen mensen die aan zichzelf denken. Ze schermen Kadyrov af en verrijken zich. Hun kinderen lopen met wapens rond en voelen zich een koning.'

Arbi (30), fotograaf.


'Op 9 januari 1995 werd mijn broer Magomadov Sjamsa gearresteerd. De oorlog in Tsjetsjenië was toen ruim een jaar aan de gang. Hij had afgesproken met een vriendin in Grozny. Toen hij van haar huis vertrok, werd hij zeshonderd meter verderop opgepakt door Russische soldaten. Hij werd op twee plaatsen in zijn voet geschoten. Hij zou naar zijn ouders, waar ik ook was, gaan. We hebben de hele dag op hem gewacht. Later heb ik gesproken met getuigen die hebben gezien dat hij werd gearresteerd. Hij ging van gevangenis naar gevangenis. Ik heb geprobeerd hem op te zoeken, maar ik heb hem niet meer gezien. Tot op de dag van vandaag is zijn lot onbekend.
Het is moeilijk om te achterhalen waar hij zich bevindt. Vroeger dacht ik dat gaat makkelijk. Maar zo eenvoudig is het blijkbaar niet. Na al die jaren ben ik niks opgeschoten. Ik heb aan alle leiders van dit land brieven geschreven, maar niets heeft geholpen. Misschien dat Ramzan Kadyrov ons wil helpen. Per slot van rekening is hij een Tsjetsjeen. De leider van deze deelrepubliek. Maar hij kan deze beslissing niet nemen. Er is nog een macht boven hem. Het Kremlin laat dat niet toe. Die wil het niet. De Russische leiders willen niet graven in zaken die voor hen confronterend zijn. Maar ze moeten erkennen wat er gebeurd is in die jaren. Er zijn meerdere mannen verdwenen. Het beste zou zijn als er een waarheidscommisie komt, die alles boven tafel haalt.
Ik houd me niet bezig met politiek. Ik denk aan de vrouwen van wie de mannen of zonen zijn verdwenen. Ik wil deze vrouwen een rustig leven bezorgen. Misschien dat Ruud Gullit eens langs kan komen bij ons. Misschien kan hij ons helpen.
Ons kantoor zit aan de Poetinboulevard. Voor ons is het een gewone straat. De wederopbouw is prima. Mensen moeten normaal kunnen leven en wonen. Je moet verder. Wij ook. Maar de wond blijft.'

Madina Magomadova (56), voorzitter 'Moeders van Tsjetsjenië voor vrede'.


'Tsjetsjenen willen de eerste zijn. We kunnen niet achterover zitten. We concurreren met elkaar. Niet om wie het meeste geld heeft, maar om wie wegen kan bouwen.We moeten bouwen en het hoogste gebouw neerzetten. Zo denken we ook als we in het leger zitten. Wij moeten de meeste doden maken. Ken je Noeradilov Chanpasja? Hij was een Tsjetsjeen. Tijdens de Slag om Stalingrad doodde hij 920 Duitsers.
Tsjetsjenen zijn gelijk. We kennen geen feodaal stelsel, zoals in de andere deelrepublieken. Daar heb je clans. Dat maakt het moeilijk om met elkaar te praten. Wij zijn één volk.
Tsjetsjenië hoort niet onafhankelijk te zijn. Wat we deden in de jaren negentig was een provocatie. Moskou raakte geïrriteerd, omdat de leiders van Tsjetsjenie zich wilde afscheiden. Ik voel me Russisch. Tsjetsjenië is te klein om zelfstandig te zijn. Wij hebben te weinig eigen middelen.
Kadyrov is nu al een historisch figuur in de Tsjetsjeense geschiedenis. Hij heeft een doel en gaat er recht op af. Hij bouwt huizen, zorgt voor gas en licht en helpt de armen. Hij heeft voor vijf blinden vijf speciale huizen laten bouwen. Hij heeft de moskee gebouwd, het 'hart van Tsjetsjenie'. Het is nu rustig in Tsjetsenië. Elk jaar gaat het beter.
Tijdens de twee oorlogen met de Russen in de afgelopen twintig jaar heeft Kadyrov ook familieleden verloren. Hij wil niet dat er weer oorlog komt. Diplomatie is beter dan oorlog. Praten is beter dan vechten.
Tsjetsjenië krijgt niet alleen geld vanuit de Russische regering. Kadyrov heeft een stichting opgericht. Vernoemd naar zijn vermoorde vader Achmat. Dat geld is bestemd voor de wederopbouw. Dat geld komt van Tsjetsjeensen zakenmensen in Moskou. Ze werken in de olie- en financiële sector. Ze willen hun vaderland helpen.
Natuurlijk zijn er vijanden, de wahabieten. Dat zijn geen moslims. Het enige wat ze willen creëeren is chaos. Ze zijn uit op geld en macht.'

Moesa Achmadov (55), schrijver.


'We leven net als in het Sovjet-systeem, maar dan met een andere saus eroverheen. Kijk naar die portretten van Kadyrov en Poetin op straat. Dat is toch absurd. Op de radio en televsie hoor je alleen maar dat alles goed gaat. Het is een mythe. Waarom is de belangrijkste straat vernoemd naar Poetin? Die moet vernoemd zijn naar een van onze eigen helden.
Religie is onze traditie. Die hoort bij Tsjetsjenië. Maar Kadyrov weet helemaal niets van onze geschiedenis en cultuur. Hij gebruikt de islam om het volk te onderdrukken. Om de massa te controleren. Er is geen scheiding van staat en kerk. Kadyrov kijkt alleen naar de Arabische wereld. Maar we hebben Europa nodig en landen als Japan.
Geld van het Kadyrov-fonds gaat alleen naar de moskee, Kadyrovs paleis of naar het salaris van Ruud Gullit. Een agent verdient 30.000 roebel per maand. Daarvan houdt Kadyrov 10.000 tot 15.000 roebel in voor het fonds. Dat is geld afkomstig uit het federale budget. Veel huizen zijn leeg. Kijk die huizen daar. Die kun je alleen kopen. De kosten liggen op 6.000 dollar per vierkante meter. Maar geen Tsjetsjeen heeft daar geld voor. Alleen directeuren, zakenmensen en bankiers.
Moskou heeft het hier voor het zeggen en geeft Kadyrov de vrije hand. In 2004 kwam bij een aanslag Achmat Kadyrov om, de vader van Ramzan. Zijn vader wilde de inkomsten van de Tsjetsjeense olie voor de deelrepubliek behouden en koos daarmee voor een eigen koers. Dat was tegen het zere been van Moskou. Achter de dodelijke aanslag op Achmat zit Moskou. Diezelfde dag was Ramzan in Moskou en vroeg Poetin hem bij hem te komen. Kadyrov krijgt carte blanche in Tsjetsjenië, zolang hij de lijn van het Kremlin volgt.'

Moerad Nasjtsjchojev (71), politiek analist.


'Na de eerste Tsjetsjeense oorlog is er niets gebouwd door toenmalig leider Maschadov. En kijk eens nu wat er allemaal staat. Mensen willen in Tsjetsjenië blijven.
Kadyrov zorgt voor stabiliteit, omdat het duidelijk is wie er nu aan de macht zit. Veel leiders vochten om de macht. Tegen elkaar. Hij heeft de bevolking opgedragen de wapens in te leveren. Wie dat niet doet, wordt gezien als een terrorist en belandt in de gevangenis. Degenen die niet wilden luisteren, zijn gevlucht naar de bergen. Kadyrov is een tiran, maar alleen tegenover de vijanden van het Tsjetsjeense volk. De bevolking is tevreden over deze politiek. Zij is moe van oorlog.
Kadyrov heeft belangrijke voorwaarden geschapen om te studeren. De belangrijkste is dat hij rust heeft gebracht, zodat wij kunnen leren. We kunnen naar Europa om te studeren, omdat Kadyrov een speciaal programma heeft opgezet.
Kadyrov heeft ooit gezegd: 'Wij moeten niet naar Europa kijken, maar Europa naar ons.' Voor de ontwikkeling van Tsjetsjenië is hij voortdurend op zoek naar geld. Hij krijgt geld van emirs uit het Midden-Oosten. Zelf is hij ook rijk en stopt eigen geld in het Kadyrovfonds.'

Vachid Dadajev (18), student journalistiek aan de universiteit van Grozny.


'Vier jaar geleden liep Movladi Tepsajev op een veld met twee klasgenoten. Ze pakten een tas, maar dat bleek een mijn uit de oorlog te zijn. Die ontplofte. Zijn vrienden overleden. Movladi is nu blind en heeft geen handen meer. De overheid had de velden niet opgeruimd.
Movladi staat er alleen voor. Samen met zijn vrouw. Hij heeft geen hulp van de overheid en geen protheses. We hebben Kadyrov een brief geschreven, maar daar hebben we geen antwoord op gekregen. Movladi moet het nu doen met 8.000 roebel per maand. Een keer heeft de burgemeester 5.000 roebel gegeven.
In de stad zie je geen invaliden. Dat klopt. Terwijl er wel twee oorlogen zijn geweest. Maar de stad is niet gemaakt voor invaliden. Bussen zijn niet aangepast. Invaliden zitten thuis. Movladi fitnesst thuis en luistert muziek. Dat is wat hij de hele dag doet. Het liefst stuur ik hem naar het buitenland, zodat hij daar geholpen kan worden. Maar het geld hebben we niet.
Een keer kwam er een commissie langs om te oordelen of Movladi recht heeft op hulp. De commissie oordeelde van niet. Ze vinden hem geen oorlogsslachtoffer. Als dit twee jaar eerder was gebeurd, tijdens de oorlog, had hij wel recht op steun. Maar Movladi is wel een slachtoffer!
Van het geld uit het Kadyrovfonds zien we niets. Kadyrov had eerst zijn volk moeten helpen in plaats van alleen bouwen.'

Raisa Oetsmijeva (71), tante van Movladi Tepsajev (20).

De Poetinboulevard

Hij heeft zijn eigen straat. Uitgerekend in de Tsjetsjeense hoofdstad Grozny loopt de Poetinboulevard. En hij ligt er prachtig bij. Nergens valt een papiertje te ontdekken, oude vrouwtjes vegen de straat en hekjes en de huizen zijn keurig geschilderd en hebben witte balkons.
Na twee oorlogen was helemaal niets over van Grozny. Het centrum was een zwart geblakerde ruïne, die de vergelijking met beruchte oorlogssteden als Stalingrad en Dresden makkelijk kon doorstaan. Twee oorlogen tussen de Tsjetsjenen en het Russische leger in de afgelopen twintig jaar hadden de hoofdstad van de Russische deelrepubliek Tsjetsjenië vernietigd, uitgeput en de inwoners verjaagd. De Russen hadden met genadeloze beschieten en bombardementen de stad plat gelegd.
En nu heeft de man die daar verantwoordelijk voor was zijn eigen straat. Nog voor zijn dood. Dat past in een goede traditie. Immers tijdens de Sovjet-Unie kreeg Stalin ook een stad naar zich vernoemd, terwijl hij nog leefde.
De straat zelf dan. Aan de ene kant een monument voor omgekomen journalisten (de vermoorde Natalja Estemirova en Anna Politkovskaja schreven veelvuldig over de moorden, verdwijningen en martelingen onder de Tsjetsjeense president Ramzan Kadyrov) en aan de andere kant de prachtige moskee, het 'hart van Tsjetsjenië'. Portetten van Poetin met Kadyrov hangen langs de boulevard. Grotere van vader Achmat Kadyrov, omgekomen bij een aanslag in 2004 (het werk van rebellen of wilde Moskou van hem af?). Ook president Dmitri Medvedev wordt niet vergeten. Mannen met machinegeweren staan op kruispunten. Er zitten onder andere vier apotheken naast elkaar, de bibliotheek (die tijdens de oorlog het grootste deel van de boeken wist te bewaren) en een Tsoem, de eenvoudige variant van het luxe warenhuis in Moskou.
De Poetinboulevard is het symbool van het opgekrabbelde Grozny. De stad is volledig opgebouwd en geen spoor herinnert aan de twee oorlogen. Achter de drie jaar oude moskee verrijzen gebouwen voor hotels, kantoren en woningen. In een zijstraat van de Poetinboulevard eten jongeren in een restaurant pasta. Grozny City is de plek waar jongeren terecht kunnen. Hier zijn winkels, bioscopen en cafés. Naast Grozny City staat een ijshal. Met een aparte ijsbaan voor vrouwen en mannen. Tsjetsjenië is immers islamitisch.
Zelf gebruikt Kadyrov de Poetinboulevard als racebaan. Hiervoor wordt twintig minuten de straat afgezet. Veiligheidsmensen met machinegeweren houden het verkeer tegen en bezetten de kruispunten. Dan komen uit de verte 35 geblindeerde auto's, sommige met zwaailichten, aangestoven. Als ze voorbij zijn gereden, laten ze de toeschouwers in stofwolken achter. In een van de auto's zit Kadyrov en hij is op weg naar zijn kantoor.

De trouwfabriek

Limousines rijden de hele dag door de stad. Bruidsparen houden fotosessies op toeristische plekken als het Rode Plein, de Christus-Verlosserskerk of in een van de talloze parken. En dat op vrijdag of zaterdag, want alleen dan zijn de Russische trouwbureaus open: de plek waar het huwelijk wordt gesloten. Het is een fabriek waar de hele dag af en aan bruidsparen met elkaar trouwen.

Voor de ingang (bovenste vier foto's).

Jassen inleveren bij de garderobe.

Fotosessies in afwachting van de huwelijksvoltrekking

Maar eerst nog afrekenen in een ruimte naast de trouwzaal.



In de trouwzaal (bovenste drie).

De beroemde trapfoto.

Zoete champagne en chocolade na afloop.