dinsdag 18 augustus 2009

,,Eet, eet, eet"


Koesjat is het Russische werkwoord voor eten. Nooit heb ik dat vaker gehoord dan in Vladikavkaz en Beslan.
Een interview met de 60-jarige Aza Tedtova, die vijf jaar geleden haar tienjarige kleinzoon verloor tijdens de gijzeling van School Nummer 1 in Beslan, ging als volgt. We zaten in haar loggia aan een lange tafel. Binnen een oogwenk had haar schoonzoon de hele tafel vol met eten gezet. Vlees, kaas, eigen gebakken brood, zelfgemaakte aardappelkoek, verschillende zoete koekjes, pruimen, meloen en later ijs. Steeds als een schaal leeg was, werd het aangevuld. Gedronken werd er ook: thee, peren- of appellimonade en natuurlijk wodka.
Na School Nummer 1 te hebben gezien, besloot ik op een bankje te zitten. Ik had mijn bestemming nog niet eens bereikt of een oud vrouwtje met hoofddoek en stippeltjesjurk kwam gebogen en steunend op haar wandelstok schuifelend naar me. ,,Kom eten, kom", zei ze. Ze nam me mee naar haar huis.
In de brandschone keuken moest ik van oma zitten. Haar dochter - het grijze haar in een lange paardenstaart - keek er totaal niet raar van op dat een vreemdeling in het huis stond en ze ging direct aan de slag. Snel sneed ze een paar tomaten, komkommers en brood. Zelf hadden ze eerder al gegeten. Dus warmde de dochter het overgebleven eten, een kotelet en pasta, nog even op.
Na één portie had ik genoeg. Dat vond oma maar niks. Ze pakte de pan. ,,Hier nog een kotelet." ,,Nee, bedankt", was mijn antwoord. ,,Wat pasta? Eet, eet, eet." Tot haar grote teleurstelling bleef ik weigeren. ,,Eet dan toch. Eet", zei ze streng. Ik sloeg alles beleefd af. Maar ze kwam met een oplossing. Pakte een aantal boterhamzakjes en deed daar het overgebleven brood, pasta, kotelet, komkommer, een nieuwe tomaat en twee appels in. Terwijl ze de zakjes aan mij gaf, kuste ze op mijn hoofd.
En dan waren er nog andere interviews met indrukwekkende verhalen over het gijzelingsdrama en steeds werd er gevraagd of ik niet wat wilde eten.
Vreemd vond ik het dan ook niet dat op de terugreis het vliegtuig vol zat met, jawel, eten. Pizzadozen met het nationale Ossetische gerecht (recept) gingen als handbagage mee naar Moskou.

vrijdag 7 augustus 2009

In Rusland is iedereen het mikpunt

Rijken, alcoholisten, gepensioneerden, politici, niemand ontsnapt aan Russische grappen.

-Papa, wanneer ik later groot ben, wil ik premier worden.
-Nou, jongen, om premier te worden moet je nog heel veel groeien. Eerst moet je president worden!

Rusland is het land van de humoristische anekdotes. Met name van de politieke, zegt Olga Frolova, taalkundige aan de Linguïstische Staatsuniversiteit Moskou.
Oud-president en huidig premier Poetin en huidig staatshoofd Medvedev zijn niet de eerste Russische slachtoffers van politieke anekdotes. Deze grappen ontstonden in de jaren 20 van de vorige eeuw, toen de communisten aan de macht waren. Gedwongen door de censuur zochten de Russen een weg om hun ongenoegen te uiten en politici op de hak te nemen. Van Stalin tot Gorbatsjov; elke Sovjetleider moest eraan geloven. Al was het vertellen van zulke grappen niet zonder gevaar.
De politieke anekdote is modern, legt Frolova uit „De huidige anekdote is een kort, humoristisch verhaal dat iets of iemand belachelijk maakt. Het moet wel uit het leven zijn gegrepen. Het moet actueel zijn, anders slaat de grap niet aan. Ik vertelde in de jaren 90 een grap over Brezjnev (voormalig Sovjetleider tussen 1964 en 1982, FA). Niemand moest hierom lachen.”
De oudste anekdotes stammen uit de 18e eeuw, vervolgt ze. „Dat waren grappige verhalen die gebaseerd waren op echte gebeurtenissen en centraal stonden in het leven van de mensen. Dit komt terug in het werk van Ruslands grootste dichter Poesjkin (1799-1837, FA).”
Politiek is een populair onderwerp maar eigenlijk wordt geen thema in de moderne anekdote ongemoeid gelaten. Het kan over van alles gaan, benadrukt Sergej Tichonov. „Rijke Russen, alcoholisten, gepensioneerden, politici, iedereen komt een keer aan de beurt. Daarom zijn de grappen, naast het taalaspect, vaak moeilijk te begrijpen voor buitenlanders. Ze gaan over specifiek Russische onderwerpen.”
Tichonov is communicatiemanager bij radiostation Humor FM. Dat zendt de hele dag grappen uit, afgewisseld met muziek. Door heel Rusland luisteren per dag ongeveer 2 tot 3 miljoen mensen naar de zender, zegt Tichonov. Anekdotes staan centraal bij Humor FM. Elke werkdag is er de Anekdote-parade. Hiervan worden de beste na een verkiezing in het weekend nog eens uitgezonden. Als bron gebruikt de redactie de vele anekdotesites, zoals anekdot.ru.
Humor FM beantwoordt volgens Tichonov aan de Russische behoefte tot lachen. „Humor is een onontbeerlijke factor in de Russische samenleving. Russen hebben humor nodig. In het algemeen is hier veel verdriet. Daarom moet je ook kunnen lachen.” Frolova: „Humor is onmisbaar. Het is om te relaxen. Humor helpt problemen naar de achtergrond te dringen.”
Maar die humor kan ook te ver gaan, vindt de docente. Ze toont zich bezorgd over de nieuwste soort anekdotes, die passen in een tijd dat Rusland zich steeds meer profileert. „Het zijn anekdotes die ik niet wil vertellen. Ze zijn nationalistisch. Deze grappen zijn agressief tegenover andere landen. Via internet komen ze binnen en het is moeilijk te controleren wie daar achter zit.”

Dit artikel verscheen op 6 augustus in het Reformatorisch Dagblad.

Lachen kan ook op anekdot-film.ru.

Vertaling spotprent: kaal-behaard-kaal-behaard.

zondag 2 augustus 2009

,,Ben jij een neger?"


Je weet dat het gebeurt in Rusland. De rapporten en verhalen van mensenrechtenorganisaties als Amnesty International en de Russische SOVA zijn bekend en toch schrik je ervan als je het een keer meemaakt: racisme.
Wat dat betreft waren er de afgelopen twee maanden al een paar voorbeelden. Koop niet bij een 'zwarte' vertelde een Russische vrouw mij. ,,Die zijn niet te vertrouwen." Of: ,,Ben jij een neger?", vroeg de verhurende makelaar argwanend aan de telefoon. Het zijn momenten waar je even om lacht en verder niet bij stilstaat.
Maar vandaag was dat niet het geval. Vanuit het verrassend leuke VDNKh-park, met skatende Russische jongeren, een ontelbare hoeveelheid sjasliektentjes en bizarre Sovjetarchitectuur, liep een groepje van vijf Russische soldaten, het was vandaag de dag van de blauwe baretten, naar metrohalte VDNKh. Met bier in hun handen probeerden ze gratis het metrostation binnen te komen. Dat mislukte. Even later stonden ze zingend en lallend op de meterslange roltrap. In de metro wilden ze plaatsnemen op de bankjes, maar er was slechts plek voor vier. Dat werd wel even opgelost.
Op een van de bezette plekken zat een Aziatische jongen. Dringend en op niet al te vriendelijke toon werd die laatste verzocht weg te gaan. Hij gehoorzaamde en ging naast de soldaten staan. Ook dat was niet goed. Een van de soldaten sloeg een arm om de Aziatische jongen en duwde hem zo verder weg. En siste hem nog wat in zijn oor toe. De jongen liet het allemaal over zich heen gaan. De overige passagiers zaten er apathisch bij. Twee metrohaltes stond de jongen op gepaste afstand van de soldaten vandaan. Hij keek strak voor zich uit en verroerde zich nauwelijks.
Bij metrohalte Rizskaja moesten de soldaten en de Aziatische jongen eruit. Zij gingen als eerste en pas toen de omroeper in de metro waarschuwde dat de deuren gingen sluiten, stapte ook de Aziatische jongen uit om vervolgens langzaam verder te lopen. De groep soldaten wat verder voor hem in de gaten houdend.
Rusland is voor de Russen, is de gedachte. Helemaal nu het economisch slechter gaat. Niet zelden leidt racisme in Rusland tot een dodelijke afloop. Volgens SOVA overleden dit jaar 36 mensen en raakten 147 gewond. De regering probeert racisme tegen te gaan. Maar een goed plan ontbreekt. Vaak ontlopen de moordenaars hun juiste straf. Rechters en de politie zien aanvallen op Afrikanen, Kaukasiërs en Aziaten als een vorm van hooliganisme.
Volgens de Russische persbureaus is de dag van de blauwe baretten rustig verlopen.

zondag 26 juli 2009

Waarom sloot Rusland de Tserkizovskimarkt?

Wie of wat zit achter de sluiting van de Moskouse Tserkizovskimarkt? Gaat het om illegale handel of om politiek? En wat heeft de Chinese regering hier allemaal mee te maken?
De Tserkizovskimarkt was een plek waar elke dag honderdduizend mensen, onder anderen Chinezen (zo'n vijftigduizend), Indiërs, Vietnamezen en Azerbeidzjanen, hun waar verkochten vanuit scheepcontainers. Ruim tien jaar lang lagen hier paardenvlees en levende schildpadden naast spijkerbroeken en damestasjes uit China. Het zorgde voor werkgelegenheid van honderdduizenden mensen: niet alleen onder de verkopers, maar voor de cafés aan de rand van de markt, de fabrikanten, de vrachtwagenchauffeurs, noem ze allemaal maar op.
Sinds 29 juni is de markt dicht. De verkoopstallen liggen er verlaten bij. Chinezen ruimen hun laatste spullen op. Een chauffeur slaapt in zijn vrachtwagen. Een Azerbeidzjaan staat teleurgesteld en eenzaam met een karretje vol met spullen. Hij heeft een kind te voeden.
De officiële lezing is dat de Russische regering de markt sloot om gezondheidsredenen. Onder de verkopers heersen tbc en syfilis. Achterliggende gedachte was dat de autoriteiten zo een eind konden maken aan de verkoop van illegale spullen. Illegale handel komt veelvuldig voor in Rusland en is al jaren een doorn in het oog van de regering.
Maar andere scenario's zijn er genoeg. De markt is eigendom van de Azerbeidzjaanse miljardair Telman Ismailov. Hij heeft het duurste hotel van Europa gebouwd: het Mardan Palace (voor 1,4 miljard dollar, met 560 kamers). Niet in Rusland, maar in Turkije. Tot ergernis van de grote baas: premier Vladimir Poetin. Daar gaan de Russische banen, moet hij hebben gedacht. Dat kon de oud-president niet over zijn kant laten gaan.
Ook zou Poetin met de sluiting van de markt het gezag van de Moskouse burgemeester Joeri Loezjkov willen ondermijnen. De twee zijn geen echte vrienden en Loezjkov is wel beste maatjes met Ismailov.
Er is nog een scenario. Die immigranten, wel of niet illegaal, pikken de banen in van de Russen. Het is crisistijd, dus moet de eigen arbeider wel beschermd worden, vindt het Kremlin.
De sluiting leidde tot een heuse rel met de Chinese regering. Nu stonden juist de banen van de Chinezen op het spel. Met spoed vloog vorige week een Chinese delegatie naar Moskou. Het Kremlin wist de afgevaardigden te overtuigen van de sluiting. Inmiddels zijn de Chinese verkopers al weer op andere markten in Moskou gesignaleerd.

woensdag 22 juli 2009

Verboden terrein voor auto's


Een avondwandeling, zoals vandaag, leidt soms tot verrassende ontdekkingen.
Vanaf de racebaan Leningradski Prospekt, links de Oelitsa Aviakonstroektora Soechovo op, langs hotel Aerostar en een schaatshal doemden vier torenhoge flats op. In paarse en roze tinten. Het was een voorbode van nog meer flatgeweld daar weer achter. Niks nieuws in Moskou.
Leek het. Na de vier flats naar rechts een straat in veranderde dit beeld. Grand Park viel op een groot bord te lezen. Daarachter een huizenpark met een hek erom heen. Ingang alleen mogelijk via de slagboom. Daarnaast hield een bewaker in zijn hokje alles via televisieschermen in de gaten. Achter die slagboom dikke wagens. En natuurlijk huizen. Ze lagen er opgestapeld bij als in het Amsterdamse IJburg.
De grootste surprise lag buiten dit ommuurde woonpark. Op een weg hierachter waren kinderen rustig aan het skaten, wandelden moeders met hun kinderwagen en speelde een stel een potje badminton.
Dit had ook een Vinex-locatie kunnen zijn. Van het oververhitte Moskou, het centrum is niet ver weg, was niks te merken. De weg is niet toegankelijk voor auto's. Die hebben hun eigen parkeervakken aan het begin. Een gele hummer die even aanstalten maakte om de weg op te rijden werd door twee skaters vreemd aangekeken. Eigenlijk weggekeken. Wat de hummer ook deed. En het aangrenzende nog braakliggende terrein wordt dit keer niet vol gestopt met nieuwe woningen. Het domein van de badmintonners, moeders en skaters wordt zelfs uitgebreid.
Voor geïnteresseerden in dit rustige, haast onecht stukje Moskou: er staan nog huizen te koop.

vrijdag 17 juli 2009

Russische topmodellen

Volg de Russen naar het Moskouse Kolomenskojepark, het Rode Plein of die ene fontein in de badplaats Sotsji en het is meteen duidelijk wat ze van plan zijn. Met het fototoestel al in de hand of op de borst zijn ze er klaar voor. Niet voor zomaar een kiekje van hun vriend of echtgenote. Nee, hele fotosessies worden straks gemaakt.
Het Kolomenskojepark is een populaire fotolocatie. Een prachtig omhoog lopend park met twee kerken en uitzicht op de stad en de rivier de Moskva. Het park biedt fantastische mogelijkheden voor het maken van een mooi shot. Bij de kerk, bij een rozenperkje of tussen de bomenrijen.
De zusjes Olga en Julia Karpova (beiden 24) en hun vriendin Anastasia Razinkinja (26) tonen zich echte Russen. Op een grasveld gaat hun fotosessie twintig minuten lang als volgt: de zusjes zittend tegen elkaar, staand met hun hielen omhoog en hoofden tegen elkaar, Anastasia uitdagend liggend op het gras, Anastasia die haar hoofd naar achteren gooit. ,,We zijn hier nu twee uur en we hebben zeker honderdvijftig foto’s gemaakt”, lacht Julia. ,,Ook wat van het uitzicht hoor, maar dat zijn er niet zoveel.”
Hoe komt het toch dat de Russen zo graag foto’s van elkaar nemen en niet genoeg hebben aan een à twee plaatjes? ,,Mensen kunnen dan beter zien hoe je in de loop van de jaren bent veranderd”, antwoordt Julia. ,,Ze kunnen aflezen wat voor een karakter je hebt. Dat je vrolijk bent.”
Wat verderop in het park staan rijen bomen strak opgesteld. Ze bieden verkoeling op deze zonnige dag. Maksim Lapsjin en Julia Zjoerakovskaja (beiden 24) zijn op hun mountainbikes naar het park gefietst. Met hun fototoestel bij zich. De boom naast hen vormt een mooi decor. Maksim voor de boom, achter de boom of in de boom. Gedwee volgt hij de instructies van zijn fotograferende verloofde. Niet veel later zijn de rollen omgedraaid, terwijl achter hen drie vrouwen elkaar onophoudelijk fotograferen.
Ongeveer vijftig foto’s zijn er in een kwartier genomen, zegt Maksim. Maar waarom? ,,Russen hebben een rijke ziel”, valt Julia hem bij. ,,Die is niet in een à twee foto’s samen te vatten. Om die te tonen moet je veel foto’s nemen.”
Een medewerkster van een fotowinkel verklaart waar het misschien echt om draait. ,,We willen graag laten zien hoe mooi we zijn”, lacht ze met haar hoofd schuin omhoog alsof ze zelf poseert voor een foto.

Dit artikel verscheen op 14 juli in het Reformatorisch Dagblad.

donderdag 16 juli 2009

In Rusland regeert de harde hand


De woensdag vermoorde Russische-Tsjetsjeense mensenrechtenactiviste Natalja Estemirova zou de persoonlijke vijand zijn van de Tsjetsjeense president Ramzan Kadirov. In Rusland weten ze wel raad met mensen die zich kritisch uitlaten over de overheid.

De herdenking van Natalja Estemirova vandaag in het centrum van Moskou draaide niet alleen om haar. Naast de vele zwart-wit foto’s van de vijftigjarige activiste, waren ook de portretten te zien van de vermoorde journaliste Anna Politkovskaja en de gevangen zakenman Michail Chodorkovski.
Collega’s van Estemirova wezen na haar dood direct naar Ramzan Kadirov. De naam van de Tsjetsjeense president staat gelijk aan meedogenloze optredens. Iedereen die zich tegen hem verzet, kan rekenen op bezoek van zijn milities. Begin deze maand rapporteerde mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch over brandstichting, folterpraktijken en executies door Tsjetsjeense veiligheidstroepen die hiervoor niet worden gestraft. Volgens mensenrechtenorganisatie Memorial, waarvoor Estemirova werkte, stond de activiste op Kadirovs lijst. Hij beschouwde Estemirova, die berichtte over misdrijven in Tsjetsjenië, als zijn persoonlijke vijand.
De oud-rebellenleider waant zich onaantastbaar in Tsjetsjenië. Moskou laat Kadirov, die naar voren is gebracht door huidig premier Vladimir Poetin, zijn gang gaan om de ogenschijnlijke rust in de deelrepubliek te bewaren. De Tsjetsjeense president maakt van die gelegenheid gebruik om zijn vijanden uit te schakelen.
Ook in andere deelrepublieken op de noordelijke Kaukasus voert repressie de boventoon. Door de harde aanpak van Kadirov zijn Tsjetsjeense rebellen gevlucht naar het naburige Dagestan en Ingoesjetië. Hier voeren zij een continue strijd uit met de autoriteiten. Over en weer vinden aanslagen, ontvoeringen, martelingen en executies plaats. Het geweld door de overheid zet veel kwaad bloed bij de burgers. De hoge werkloosheid maakt dat de bevolking nog eens extra gevoelig is om naar de wapens te grijpen.
De naam van Estemirova past in een triest rijtje. Russische mensenrechtenactivisten, journalisten en advocaten die het opnemen tegen de overheid kunnen rekenen op antwoord. Vaak houden zij zich bezig met Tsjetsjenië. Naast de in 2006 vermoorde Politkovskaja werden in januari van dit jaar haar collega Anastasia Baboerova en de advocaat Stanislav Markelov in Moskou op straat gedood.
Ook kritische politici krijgen amper de kans om hun stem te laten horen. Onafhankelijke media zijn er in Rusland nauwelijks. Oppositiepartijen wordt het leven zuur gemaakt En de zaak rond Chodorkovski is bekend. Toen de zakenman politieke ambities toonde, belandde hij in de gevangenis. Al is dat volgens Poetin om geheel andere redenen.
De komst van president Dmitri Medvedev bracht even hoop op een liberale koers. De jurist zei in de aanloop van de verkiezingen vorig jaar: ,,Vrijheid is beter dan geen vrijheid.” Maar het uitschakelen van tegenstanders gaat nog steeds door.

Dit artikel verscheen op 17 juli in het Reformatorisch Dagblad