Statkevitsj vreest de gevangenis niet

Angst kent Nikolaj Statkevitsj niet, vertelde hij mij in een café in Minsk ruim een week voor de Wit-Russische presidentsverkiezingen. ,,Ik heb al in de gevangenis gezeten. Waarvoor moet ik nu nog bang zijn? Het enige waar ik bang voor ben, is dat mijn familie iets overkomt."
In de aanloop naar de Wit-Russische presidentsverkiezingen liep presidentskandidaat Statkevitsj nog vrij rond. Momenteel zit hij, samen met andere oppositieleden, sinds zondag in een gevangenis na geprotesteerd te hebben tegen de uitslag van de verkiezingen, die volgens hem en de rest van de oppositie door middel van fraude door president Alexander Loekasjenko werden gewonnen. Voor het organiseren van protesten kan Statkevitsj volgens de wet voor vijftien jaar de gevangenis in gaan.
In 2005 belandde Statkevitsj ook al in de cel. Hij protesteerde tegen de in zijn ogen frauduleuze uitslag van een referendum, die ervoor zorgde dat Loekasjenko langer dan twee twee termijnen kon aanblijven. Statkevitsj moest voor drie jaar de cel in, maar kreeg amnestie. Mede dankzij de druk van buitenlandse ngo's, zoals Amnesty International in Nederland. Statkevitsj was daarom extra verheugd om een Nederlandse journalist te spreken. Hij straalde. ,,Ik kreeg via Amnesty brieven vanuit Nederland toen ik in de gevangenis zat. Die gaven mij ongelooflijk veel steun. Ook aan mijn twee dochters."
De 54-jarige Statkevitsj - kort grijs haar - maakte die donderdag tijdens het interview een ontspannen indruk. Hij nam uitvoerig de tijd en lachte veelvuldig. Verscheidene onderwerpen passeerden de revue. In zijn ogen: de slechte staat van de economie. Geen modernisatie. ,,Alles is nog hetzelfde als in de Sovjet-Unie. Onze tractoren, vrachtwagens. Die zijn voor geen enkele markt geschikt. Van de economie worden geen reële cijfers gegeven. Loekasjenko zegt dat het gemiddelde salaris op 500 dollar ligt. Dat is hooguit 150 dollar. Mensen leven in armoede." De afhankelijkheid van Rusland in de vorm van subsidies. ,,Zelfs de popmuziek moet van Rusland komen." Het gebrek aan godsdienstvrijheid. ,,Protestanten kunnen niet vrij hun geloof uitoefenen." De steun voor Loekasjenko op het platteland. ,,Het enige waar de mensen daar naar kijken is de staatstelevisie en die meldt alleen maar hoe goed het gaat met het land."
Statkevitsj kondigde van te voren al aan dat hij afgelopen zondag naar het Oktoberplein zou gaan om te protesteren. Hij was er van overtuigd dat de verkiezingen oneerlijk zouden gaan verlopen. ,,Het proces naar de verkiezingen gaat beter. We mogen debatteren en hebben zendtijd, maar dit is een een pr-stunt van Loekasjenko richting de EU. Het resultaat van de verkiezingen is hetzelfde als altijd. Ons protest is de enige kans die we hebben om in de openbaarheid te treden."
Op het einde van het interview klonk hij gematigd hoopvol. ,,Vroeg of laat gaat Loekasjenko vallen. Dat merk ik aan de mensen. Ik krijg zoveel steun. In de metro. Van ouderen. Bij televisieoptredens. De jonge generatie wil verandering. Deze groep krijgt op den duur de overhand. Mensen zien mij als een leider. Ze zijn mij niet vergeten ondanks dat ik twee jaar in de gevangenis zat. Maar de mensen zijn bang voor de overheid. Ze zwijgen. Daarom hebben de mensen leiders nodig. Zij moeten voorop gaan."

Op deze video is Statkevitsj - donkere jas en pet- te zien van 0:35. Hij loopt links van een andere oppositieleider Vladimir Negljajev - rode jas - richting het Oktoberplein. Onderweg stuiten ze op de politie. De gruwelijk in elkaar geslagen Neglajev wordt afgevoerd en naar het ziekenhuis gebracht. Van Statkevitsj is niets te zien.

Terug in de tijd

Altijd heb ik willen weten hoe de Sovjet-Unie eruit zag. In Wit-Rusland, waar vandaag presidentsverkiezingen worden gehouden, kreeg ik een idee.
Waar in het GOEM in Moskou alle grote modemerken zitten, is het GOEM in Minsk een sober warenhuis. Keukenapparaten met een Wit-Russisch merk, souvenirs en een afdeling met vrouwen- en mannenkleding met degelijke kleding zonder al te veel franje. Dat is het wel.
De staat controleert vrijwel alles en iedereen. ,,Negentig procent van de bedrijven is in handen van de overheid", vertelt politiek analist Andrej Ljachovitsj. ,,Van bovenaf wordt alles gecontroleerd. Als je het opneemt tegen de overheid verlies je je baan, of krijg je minder salaris of alleen vakantie in de winter." Ljachovitsj raakte zijn baan kwijt op de universiteit toen hij zich kritisch uitliet over Loekasjenko.
De KGB, de geheime dienst die de Sovjetnaam heeft behouden, bestaat nog altijd in Wit-Rusland. In hartje Minsk, aan de door Stalin-architectuur gedomineerde Onafhankelijkheidsboulevard, zit het hoofdkantoor. Met op de houten deur een zwaard.
De Sovjet-Unie hield een partijcongres. Wit-Rusland houdt een volksvergadering met afgevaardigden uit het hele land. Twee dagen duurde het congres begin december. Aangekondigd op rode spandoeken in de stad. De afgevaardigden werden in bussen door de stad vervoerd, begeleid door politiewagens en al het overige verkeer moest wijken. Voetgangers stonden te blauwbekken voor een rood stoplicht.

Dan het platteland, waar de overheid ook overal zit, zoals in Alesino een boerendorp op 35 kilometer ten oosten van Minsk. De bewoners prijzen president Alexander Loekasjenko voor de stabiliteit in het land (geen chaos, zoals in Rusland en Oekraïne met het wilde kapitalisme en oligarchen) de nieuwe supermarkten, asfaltwegen, opgeknapte huizen en hogere salarissen. ,,Eind jaren tachtig, begin jaren negentig hadden we niks. Geen gas, geen winkel. Nu wordt het elk jaar beter", zegt Nina tevreden. Nina is de 49-jarige vice-directeur van een landbouwbedrijf in Alesino.
De landbouwbedrijven weten dat de staat meekijkt. Al gebeurt het niet zo, zoals in de Sovjet-Unie, dat de overheid de boerderijen oplegt wat ze moeten doen, verduidelijkt professor Michail Zjoedro van de Wit-Russische Economische Staatsuniversiteit. ,,De overheid en de landbouwbedrijven overleggen samen wat de plannen zijn en wat de boerderijen kunnen produceren. De grond is wel van de staat, die wordt geleased door de landbouwbedrijven. Verder bepaalt de overheid het minimum en maximum aan salaris dat de mensen op de boerderij verdienen. Daardoor ontstaan geen grote inkomensverschillen."
Net als in de Sovjettijd pakt ook Wit-Rusland critici hard aan. Voor vandaag heeft de oppositie protesten aangekondigd op het Oktoberplein tegenover het kantoor van Loekasjenko. Ze gaat ervanuit dat net als eerder de president, sinds 1994 aan de macht, fraude nodig heeft om de verkiezingen te winnen. Maar protesteren brengt risico's met zich mee. In 2006 na de uitslag van de presidentsverkiezingen demonstreerde de oppositie tegen de verkiezingsuitslag. In hun ogen was er fraude gepleegd. De politie veegde het plein schoon en arresteerde de demonstranten.
De 25-jarige Dasja Petrova zag er vanaf om vier jaar geleden op het Oktoberplein te staan. Ze werkt in een zonnestudio onder het plein. ,,Ik studeerde toen en durfde niet te protesteren. Ik was dan zeker van de universiteit gestuurd. Je moet kunnen zeggen wat je wilt. Daar is in Wit-Rusland geen ruimte voor."

Optreden in Minsk

Door de zaal ging een diepe zucht. Een vrouw in een sexy pakje - blote armen en benen en als ze zich voorover boog een diepe decolleté - had zojuist het podium betreden van het klassieke Cultuurpaleis in het centrum van Minsk aan het Oktoberplein. Ze zette Fly me to the moon in.
De zucht vorige week vrijdag was verklaarbaar. Het publiek leek rechtstreeks uit de Sovjettijd te zijn gestapt. De kleuren bruin, wit, grijs en zwart overheersten in de kleren. De mannen hadden te ruime pakken aan en de vrouwen hadden hun haar kort geknipt, stijf naar achteren van de haarlak. Jonge meisjes hadden een jurkje aan met een maillot een een coltrui. Enkelen van hun mannelijke leeftijdsgenoten liepen rond in een te groot pak. In de veel te fel belichte kantine met witte muren dronken sommigen een glaasje zoete Sovjetchampagne.
Op het podium speelden leden van het Wit-Russische legerorkest. Keurig in hun militaire groene outfit. Vrijwel allemaal hadden ze een blaasinstrument en netjes werkten ze hun repertoire, afwisselend met een saxofoon- of trompetsolo, af: Carmina burana kwam voorbij. Net als een wals. Andere zangers en zangeressen betraden ook het podium. Tussen elk nummer door kondigde een hoge officier op het podium het volgende lied aan. Zelf zong hij ook een nummer. Op het eind kwam de sexy dame terug met I will survive. Het publiek klapte luid mee, zwaaide met de armen en het 'Bravo, bravo' schalde door de zaal. Elke zangeres ontving een roos, nadat ze uitgezongen was. Om de paar nummers kreeg het orkest een andere dirigent.
Een van de dirigenten kwam mijn buurman bekend voor. Hij had een praatje aangeknoopt met zijn buurvrouw. Hij haalde zwart-wit foto's uit zijn portefeuille waarop hij te zien was als een van de muzikanten van het orkest. HIj had nog onder de hem bekende dirigent gespeeld.
Van een schaars geklede dame had het publiek bij jazzclub Graffiti waarschijnlijk vanavond minder vreemd van opgekeken. Studenten vormden de hoofdmoot. Aangevuld met enkele ouderen. De muren van de club, niet meer dan een lange kamer met aan het eind een bar, zijn ondergespoten met graffiti. Vrijwel elke avond is hier een optreden. In een hoek het podium, waar jonge jazzmuzikanten met een grote lach op hun gezichten zo aanstekelijk speelden dat iedereen meeklapte en danste. Hun eten en glazen bier op de tafels achterlatend. Fever van The King deed het goed. Ook hier hielden ze van een solo met de saxofoon of trompet.
Club Graffiti bevindt zich in een stukje niemandsland van Minsk. Buiten het centrum, tussen autogarages. Op de begane grond van een wit gebouw, waar bedrijven zitten. In de hal houdt een oudere vrouw met met haar in de lak in een hokje iedereen in de gaten. De bewaakster is een erfenis van de Sovjet-Unie. Ze vervult haar taak met verve. Kent ze je niet en loop je voorbij de club een andere richting op, dan vraagt ze meteen op strenge toon wat je komt doen. Ze had zich wellicht beter bij haar soortgenoten in het Cultuurpaleis kunnen voegen.

'Zo gaat dat met journalisten in Rusland'

Wat de positie van journalisten in Rusland is, maakte een agent in Beslan mij vorig jaar duidelijk. Nadat de politieman ervan op de hoogte was dat hij een journalist tegenover zich had staan, maakte hij met zijn duim en wijsvinger een pistool en zette dat tegen zijn hoofd. Hij haalde de trekker over en zei: ,,Zo gaat dat met journalisten in Rusland."

Na de aanslag op Kasjin is de woede over de omgang van journalisten niet weggeëbd. Afgelopen donderdag en zondag waren in het centrum van Moskou demonstraties voor een betere bescherming van journalisten. Dit keer is Kasjin het middelpunt, maar er zijn tal van onbekende journalisten in Rusland die dagelijks niet normaal hun werk kunnen uitvoeren.
Vorig jaar bezocht ik de redactie van een lokale krant van een industriestadje. Het was een warm ontvangst. Met thee, koekjes en een lunch. In het stadje was de economische crisis volop zichtbaar. Fabrieken waren gesloten. Bij de sociale dienst stonden lange rijen werklozen te wachten om zich in te schrijven voor een uitkering. Maar de journalisten van de krant konden deze realiteit niet opschrijven. Die moesten ze verbloemen. Anders konden ze hun baan wel vergeten.
In Dagestan sprak ik een journalist die was vertrokken bij een krant. Hij schreef kritische artikelen over de politieke leiders van zijn deelrepubliek. Zijn hoofdredacteur verwijderde de kritische passages uit de stukken. Hij was bevriend met de hoogste baas van Dagestan. De journalist, hij had al meerdere bedreigingen ontvangen (niet van de hoofdredacteur), was het daar niet mee eens en stapte op.
Twee vrienden van hem, ook journalisten, hebben hun eigen maatregelen genomen. Ze passen zelfcensuur toe. Ze weten dat als ze in Dagestan de waarheid opschrijven, hun leven in gevaar is.

Journalisten molesteren is in de mode

Hij ligt vanaf zaterdag kunstmatig in coma in een Moskous ziekenhuis, Kommersant-journalist Oleg Kasjin (30). Hij was in de nacht van vrijdag op zaterdag bijna thuis toen twee mannen hem genadeloos aftuigden met een ijzeren staaf. Kasjin hield er een gebroken kaak, beenbreuken, een hersenschudding en gebroken vingers (bewust, zodat hij niet meer kan schrijven) aan over. Camerabeelden legden de aanslag vast.
De aanval heeft kwaad bloed gezet bij zijn collega's. Ze eisen opheldering over de daders, een eerlijk en onafhankelijk onderzoek. Ze weten hoe met hen wordt omgesprongen. De moord op journalist Vladislav Listjev vijftien jaar geleden. Niet opgelost. De moord op journaliste Anna Politkovskaja vier jaar geleden. Niet opgelost. De opdrachtgevers lopen vrij rond. Volgens het Comité voor de Bescherming van Journalisten zijn sinds 2000 achttien moordzaken in Rusland niet opgehelderd.
Om hun eis kracht bij te zetten posten sinds zaterdag journalisten bij het hoofdbureau van de politie in Moskou, aan Petrovkastraat 38. Afgelopen zondag ondertekenden ze een oproep op de stoep voor het bureau. De boodschap is gericht aan de Russische president Dmitri Medvedev om te zorgen voor een goed onderzoek.
Medvedev lijkt gehoor te geven aan de journalisten. Direct na de aanval op Kasjin schreef de president via zijn microblog Twitter: 'De openbare aanklager en het ministerie van Binnenlandse Zaken gaan toezien op de zaak naar de aanval op de journalist Kasjin. De criminelen moeten worden gestraft.'
Medvedevs bericht geeft Aleksej Venediktov, hoofdredacteur van het onafhankelijke radiostation Echo Moskvi, vertrouwen in een goede afloop. Hij geldt als een vooraanstande ondertekenaar van de oproep en verzamelde zich met zijn collega's zondag voor het hoofdbureau van de politie. 'Medvedev is de hoeder van de grondwet en daarin staat dat Rusland een vrije pers heeft. Extra voordeel is dat de president Kasjin persoonlijk kent. Hij behoort tot de Kremlinjournalisten. Onlangs zat Kasjin bij een ontmoeting tussen Medvedev en rockmuzikanten.'
De aanval op Kasjin (30) heeft te maken met zijn werk, vermoedt Michail Michailin, hoofdredacteur van Kommersant. 'Vandalisme en diefstal zijn uitgesloten, omdat Oleg dure spullen bij zich had', concludeert Michailin. 'De aanvallers hebben die niet gestolen. Dit was uitsluitend gekoppeld aan zijn professionele activiteiten.'
Kasjin schreef kritische artikelen over de overheid. Dat schoot in het verkeerde keelgat bij de jongerenorganisatie Molodaja Gvardija (Jonge Garde). Die reageerde in augustus op hun site met: 'Journalisten-verraders moeten worden gestraft.' De jongerenbeweging distantieerde zich van de aanval. Kasjin publiceerde verhalen over het Chimki-bos. De plek waar een snelweg van Moskou naar Sint-Petersburg moet komen. De economische belangen hierin zijn zo groot dat niets en niemand veilig lijkt. Vorige week donderdag werd Chimki-milieuactivist Konstantin Fetisov in elkaar geslagen. Chimki-milieuactivist en journalist Michail Beketov werd in 2008 mishandeld. Hij vertoont dezelfde verwondingen als Kasjin. Zijn vingers zijn geamputeerd. Journalisten mishandelen is blijkbaar populair, want begin deze week werd Anatoli Adamtsjoek op straat in elkaar geslagen. Ook hij schreef over een bos dat moet verdwijnen ten koste van een snelweg.
De politie heeft de zaak rond Beketov tot dusverre niet kunnen ophelderen. Dit bevestigt het beeld bij Sergej Parchomenko, journalist bij Echo Moskvi, en staand voor het politiebureau. In tegenstelling tot zijn baas heeft hij geen enkel vertrouwen in een goede afloop. 'Medvedev mag iets op Twitter hebben geschreven, maar twee minuten later is hij dat vergeten. De afgelopen jaren is niets gebeurd om dit soort zaken op te lossen.'

'Russen beschouwen bier niet als alcohol'

'Russen cultiveren alcohol drinken. Iedereen vindt het heel normaal dat je op feestdagen of verjaardagen dronken wordt. Je ziet dronken mensen in televisieseries of in films.
Ik ben twintig jaar werkzaam als arts, waarvan tien jaar als hoofdarts van deze kliniek. Alcoholisme zit in de Russische maatschappij. Een Rus drinkt gemiddeld 17 liter sterk per jaar. De laatste vijf jaar heb ik het aantal alcoholisten zien toenemen. Dat komt doordat steeds meer mensen bier drinken en Russen beschouwen alcohol niet als bier.
Ik heb allerlei patiënten gehad: generaals, politici. Per jaar behandel ik driehonderd tot driehonderdvijftig alcoholisten. Er komen hier volwassen vrouwen en mannen. Maar ook kinderen vanaf 14 jaar. Een op de tien alcoholisten durft naar een kliniek te gaan. Ze zijn bang als alcoholist bekend te staan, want dan kunnen ze hun baan verliezen.
De overheid heeft er belang bij dat de bevolking drinkt. Dat begon al bij Peter de Grote. De Russische staat verdiende aan de belasting op alcohol. Dat gebeurt nu nog. Daarbij pakt de overheid de wodkafabrieken niet aan. Die zijn in handen van oligarchen en ze hebben belangen in elkaar. Daarom doet de overheid ook niks tegen alcoholreclame op straat of op televisie.
Russen hebben een andere mentaliteit dan West-Europeanen. Daar denken ze aan hun toekomst: geld verdienen, carrière maken. In Rusland denken de mensen niet zo. Dat komt door zeventig jaar communisme. Je werkte en verdiende een beetje geld. Daar kocht je een fles wodka van. Er was geen mogelijkheid na te denken over de toekomst. In de jaren negentig kwam de val van de Sovjet-Unie. Rusland verkeerde in een shock. Je wist niet wat er de volgende dag zou gebeuren. Dus gingen de mensen drinken, want het maakte toch niet meer uit. Deze gedachten heersen nog altijd onder de mensen. Generaties denken zo. Dat heeft gevolgen. Ouders drinken en kinderen groeien op in zo'n omgeving. Ze raken op jonge leeftijd gewend aan sterke drank.
De anti-alcoholmaatregelen van president Dmitri Medvedev helpen niet. Een verbod op de verkoop van sterke drank in de supermarkt tussen 22.00 uur en 10.00 uur? Ach, dan vragen ze aan een taxichauffeur of die niet wat kan regelen. De minimumprijs op een fles wodka? Die is maar met anderhalf à twee keer verhoogd. Dat verschil is te klein om iets uit te maken.
Sovjetleider Michail Gorbatsjov probeerde het met een drooglegging, maar daardoor dronken meer mensen samogon (zelfgestookte drank, FA). Gorbatsjov pakte alleen af, maar gaf niks terug.
Het gaat om de geest. Waarom versloeg Rusland Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog? Natuurlijk was ons leger groter dan dat van de Duisters. Maar behalve dat, vochten wij zij aan zij. Als broeders en zusters. Dat kwam door Stalin. Hij bleef in het Kremlin zitten en was bereid samen met ons te sterven. Dat creëerde een wij-gevoel.
Dat is bij Medvedevs strijd tegen alcoholisme niet het geval. Regels hebben geen zin. Het volk staat niet achter de president. Zolang de bevolking denkt dat hun leiders drinken, zullen de Russen dat ook doen. Medvedev moet zeggen: ik drink niet. Dan volgt het volk hem ook.
Alchohol is in alle opzichten slecht voor Rusland. Als je kijkt naar hoeveel mensen per jaar sterven (elk jaar overlijden een half miljoen Russen door ziekten, criminaliteit en ongelukken als gevolg van drankgebruik, FA), lijkt het wel oorlog en dat is het ook.'

Erken Oemanbajev (45), arts in een afkickkliniek voor alcohol- en drugsverslaafden in Chimki, een voorstad van Moskou.

Applaus voor Chodorkovski

In aanwezigheid van zijn ouders sprak Michail Chodorkovski, ooit de rijkste man van Rusland, voor het laatst tijdens zijn proces. ,,De dingen waar ik in geloof, zijn de moeite waard om in de gevangenis voor te sterven." Nadat hij dinsdag zijn slotpleidooi had beëindigd, applaudisseerden zijn aanhangers in de Moskouse rechtszaal.
Chodorkovski's woorden klonken gedurende het tweede proces dat tegen hem en zijn zakenpartner Platon Lebedev is aangespannen. Voor het eerste proces zit de oud-topman van olieconcern Joekos sinds 2003 in de gevangenis wegens belastingontduiking. Volgend jaar zou hij vrijkomen. Maar sinds anderhalf jaar hebben Chodorkovski en Lebedev een tweede rechtszaak tegen zich lopen. Zij zijn aangeklaagd voor het wegsluizen van 218 miljoen ton olie en voor het witwassen van geld. De openbare aanklagers eisen een celstraf van veertien jaar. Hierin hebben zij de eerste acht jaar van Chodorkovski in de gevangenis meegerekend. Als het aan het Openbaar Ministerie ligt, zit de voormalige olietycoon vanaf volgend jaar nog zes jaar achter de tralies en komt hij op zijn vroegst in 2017 vrij.
Chodorkovski en Lebedev konden dinsdag rekenen op steun. Toen ze de rechtszaal naderden, klonk een warm applaus op de gang van het smoezelige oude Sovjetgebouw. Om de rechtszaal binnen te komen was het voor de pers en de bezoekers dringen, duwen en trekken. Met moeite kreeg de bewaking uiteindelijk de deur dicht. De in het zwart geklede Chodorkovski zat in de rechtszaal naast Lebedev (53), die een grijs trainingsjack aan had. Beiden keken toe vanuit een glazen kooi. In de rechtszaal moedigden aanhangers Chodorkovski en Lebedev aan met gebalde vuisten.
Vanaf zijn plek liet Chodorkovski blijken niet te geloven in de eerlijkheid van zijn proces. ,,Er zijn mensen die ons willen houden in de gevangenis", zei hij. Volgens hem gaat het om een politieke rechtszaak en zit de huidige premier en oud-president Vladimir Poetin erachter. Chodorkovski had politieke aspiraties en gaf financiële steun aan oppositiepartijen. Met de huidige strafeis komt Chodorkovski vrij na de presidentsverkiezingen van 2012, waar Poetin aan kan deelnemen.
In zijn slotpleidooi sprak Chodorkovski over het belang van de rechtszaak. ,,Dit gaat niet over mij en Platon - althans, niet alleen over ons. Het gaat over hoop voor de vele burgers van Rusland. Over hoop dat de rechter in staat is om hun rechten te beschermen als bureaucratische ambtenaren het in hun hoofd halen om deze rechten te schenden."
Zijn advocaten menen dat de aanklacht berust op leugens. Steun kregen zij dit jaar van twee leden uit het Poetinkamp. German Gref was in juni getuige. De oud-minister van Economie onder Poetin en huidig bestuursvoorzitter van de staatsbank Sberbank maakte een cruciaal punt in de verdediging van Chodorkovski. ,,Als de verduistering van olie was ontdekt, had ik dat moeten weten." Een dag later getuigde de minister van Industrie en Handel en voormalig bestuurslid van het staatsolietransportbedrijf Viktor Christenko: ,,Het stelen op zo'n grote schaal, miljoenen ton olie, daar ben ik niet van op de hoogte."
De zaak Chodorkovski geldt als een test voor president Dmitri Medvedev. Hij hamert op het belang van onafhankelijke rechtspraak in zijn land. De advocaten van Chodorkovski hoopten na afloop op een persconferentie dat de president dat gaat aantonen. ,,Medvedev moet rechter Viktor Danilkin met rust laten, zodat hij zelf kan beslissen op basis van de wet", zei advocaat Vadim Kljoevgant. Danilkin doet op 15 december uitspraak.
Bij het verlaten van de rechtszaal stonden Chodorkovski's ouders hem op te wachten op de gang. In het trappenhuis scandeerden zijn aanhangers: ,,Vrijheid, vrijheid, vrijheid." Chodorkovski liep langs hen, ging omhoog de trap op, keek nog een keer om naar beneden en verdween uit het zicht.